Εισαγωγή

Στη σύγχρονη δημοκρατία η πολιτική ασκείται προς όφελός της κοινωνίας των πολιτών. Η ενότητα αυτή  ξεκινώντας από την ιστορία και τις βασικές αρχές των πολιτευμάτων καταδεικνύει πως η εθνική και ευρωπαϊκή πολιτική επηρεάζει την ζωή των πολιτών αλλά και πως οι πολίτες μπορούν να επηρεάσουν την πολιτική.

Τι είναι ένα πολιτικό σύστημα

Η συγκέντρωση των ανθρώπων σε ομάδες και αργότερα σε οικιστικές περιοχές (χωριά-πόλεις) οδήγησε στην ανάγκη καθορισμού και αποδοχής κοινών κανόνων συμβίωσης και επιβίωσης. Οι κανόνες αυτοί, είτε διαμορφώνονταν και μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά μέσα από την παράδοση ή τη θρησκεία, είτε επιβάλλονταν από εξουσιαστές (βασιλείς, αριστοκράτες ή δυνάστες).

Η οργάνωση των ανθρώπων σε μεγαλύτερες πόλεις-πολιτείες επέβαλε την δημιουργία ενός πιο σύνθετου συστήματος κανόνων (νόμων) και θεσμών, το οποίο λόγω του ότι απευθυνόταν στην πόλη και στους κατοίκους της (τους πολίτες) ονομάσθηκε πολιτικό σύστημα.

Το πολιτικό σύστημα είναι το σύνολο των κανόνων που ορίζει:

Τη σχέση (δικαιώματα και υποχρεώσεις) των πολιτών, απέναντι στους συμπολίτες τους, το κοινωνικό σύνολο και τους θεσμούς

επιπλέον ορίζει

  •    πως καθορίζονται αυτοί οι κανόνες,
  •    πως επιβάλλονται ή διεκδικούνται,
  •    πως αντιμετωπίζονται οι διενέξεις και διαφορές
  •    πως επιλέγονται αυτοί που θα επιτελέσουν τις διαδικασίες αυτές
  •    πως δομείται το σύστημα που υλοποιήσει τα παραπάνω.


Με άλλα λόγια πολιτικό σύστημα είναι το σύνολο των κανόνων και θεσμών που ορίζουν πως λειτουργεί μια πολιτεία (με την ευρεία έννοια της επικράτειας - κράτους).

Ο Αριστοτέλης πρώτος όρισε το πολίτευμα ως [...την τάξιν ταις πόλεσι την περί τας αρχάς, τίνα τρόπον νενέμηνται και τι το κύριον της πολιτείας, και τι το τέλος της εκάστης κοινωνίας εστί..] (με ποιόν τρόπο διανέμεται η εξουσία στις πόλεις, τι είναι σημαντικό στην πολιτεία και ποιος είναι ο στόχος της κάθε κοινωνίας) , (Πολιτικ. Γ' 5) ορισμός που ισχύει ακόμα και σήμερα

Τα πολιτικά συστήματα διακρίνονται σε διάφορα ομάδες με κοινά χαρακτηριστικά που ονομάζονται πολιτεύματα. Για παράδειγμα το δημοκρατικό πολίτευμα μπορεί να έχει τη μορφή κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, βασιλευόμενης δημοκρατίας, άμεσης δημοκρατίας κ.ο.κ.

 

Το πολιτικό σύστημα στα σύγχρονα πολιτεύματα καθορίζεται συνήθως από το σύνταγμα και το συνταγματικό δίκαιο.

 

Συστατικά του πολιτικού συστήματος

  Το πολιτικό σύστημα καθορίζει διάφορες πτυχές της σχέσης πολίτη – κρατικών θεσμών. Όπως π.χ. Τις βασικές ελευθερίες και δικαιώματα του πολίτη Τον τρόπο διακυβέρνησης Τα είδη και τις μορφές των κρατικών εξουσιών Τον τρόπο επιλογής των κυβερνόντων και εκπροσώπων Τις υποχρεώσεις του κράτους απέναντι στον πολίτη Τις βασικές υποχρεώσεις του πολίτη απέναντι στο κράτος και τους άλλους πολίτες   Στο σημείο αυτό θα πρέπει να γίνει μια διάκριση μεταξύ των νομικών και οικονομικών και πολιτιστικών συστημάτων σε σχέση με το πολιτικό. Παρ’ όλο που το πολιτικό σύστημα καθορίζοντας τι σχέση πολιτών και θεσμών περιλαμβάνει στοιχεία των παραπάνω συστημάτων, δεν ταυτίζεται απόλυτα και είναι δυνατό ένα σύστημα να λειτουργεί αυθύπαρκτα.

Νομοθετικό Σύστημα: Η νομοθετική λειτουργία αποτελεί μέρος του πολιτικού συστήματος. Στην ιστορία των λαών όμως υπάρχουν περιπτώσεις όπου επιβλήθηκε σώμα νόμων που οργάνωναν και καθόριζαν τη ζωή των πολιτών χωρίς όμως να αποτελούν ολοκληρωμένο πολιτικό σύστημα διότι δεν όριζαν εκτενώς τρόπο επιλογής άσκησης της εξουσίας. Τέτοιες περιπτώσεις είναι οι νόμοι του Χαμουραμπί, του Σόλωνα καθώς και του Ιουστινιανού.

Οικονομικό Σύστημα: Οικονομικό σύστημα είναι το σύνολο των οικονομικών κανόνων που ρυθμίζουν την παραγωγή και διανομή των αγαθών και υπηρεσιών. Έτσι ο καπιταλισμός [το οικονομικό σύστημα που υποστηρίζει τη διαχείριση της παραγωγής και των κεφαλαίων από την ιδιωτική πρωτοβουλία και τον καθορισμό των συναλλαγών βάσει της ελεύθερης αγοράς] είναι ένα οικονομικό σύστημα το οποίο όμως μπορεί να εφαρμόζεται σε διάφορα πολιτεύματα.

Πολιτιστικό σύστημα: Ο τοπικός πολιτισμός (εθνοτικές παραδόσεις, θρησκεία) μπορεί να λειτουργεί αυθύπαρκτα ή να επηρεάζει τα πολιτικά συστήματα ενώ σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να είναι καθοριστικός για το πολιτικό σύστημα (θεοκρατικά πολιτεύματα)

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων:
Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Απαρχές

 Πρώτες προσπάθειες κωδικοποίησης των νόμων

ΚώδικαςΗ κωδικοποίηση των νόμων δεν αποτελεί πολιτικό σύστημα αλλά μια πρώιμη μορφή οργάνωσης της κοινωνίας με κανόνες και μπορεί να θεωρηθεί πρόγονος των πολιτικών συστημάτων. Πρώτη αναφορά σε σύστημα κανόνων υπάρχει στην Αίγυπτο το την Τρίτη χιλιετηρίδα π.Χ. όπου συντάσσεται ένας αστικό κώδικας σε δώδεκα τόμους βασισμένος στις αρχές τις θεότητας Μα(χ)άτ που αναφέρεται σε απαγορεύσεις, ηθικούς κανόνες, κοινωνική ισότητα και αμεροληψία.

Περί το 1760 π.Χ. ο βασιλιάς της Βαβυλωνίας Χαμουραμπί συντάσσει τον Κώδικα Χαμουραμπί που αποτελείται από ένα σύνολο κανόνων-νόμων που αποτελεί και το πρώτο νομοθετικό κώδικα στην ιστορία και που διατηρήθηκε για πολλά χρόνια και αποτέλεσε μοντέλο και για άλλους λαούς.

 Οι 10 εντολές καθώς και όλο το πρώτο μέρος της παλαιάς διαθήκης συντάχθηκαν σύμφωνα με τους σύγχρονους μελετητές τον  6ο αιώνα π.Χ. κατά την εξορία των Ιουδαίων στη Βαβυλώνα. Οι 10 εντολές καθώς και βασικές οδηγίες οργάνωσης της κοινωνίας που περιγράφονται εκεί είναι επηρεασμένες από τον κώδικα Χαμουραμπί.

 

Τα πολιτεύματα στους προϊστορικούς χρόνους

Δεν γνωρίζουμε τι πολιτικό σύστημα επικρατούσε στις πρωτόγονες κοινωνίες. Από πολλά νεότερα παραδείγματα τέτοιου τύπου κοινωνιών (Βουσμάνοι, Αβοριγίνες) μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι μικρές κοινωνίες λειτουργούσαν δημοκρατικά, υπήρχαν δηλαδή συμβούλια στα οποία συμμετείχαν όλοι στη λήψη αποφάσεων ενώ οι γεροντότεροι έχαιραν ιδιαίτερου σεβασμού.

Στην πλειοψηφία των πολιτικών συστημάτων των προϊστορικών οργανωμένων κοινωνιών επικρατεί η βασιλεία η οποία κατά κανόνα είναι κληρονομική με τη μορφή της δυναστείας.

Παρ΄όλα αυτά πιθανολογείται ότι σε πόλεις-κράτη της πρώιμης Σουμερικής Μεσοποταμίας επικρατούσε κατά την 3η χιλιετηρίδα π.Χ. δημοκρατικό σύστημα με συμμετοχή όλων των πολιτών και εκλεγμένο ηγέτη, που εκφυλίστηκε αργότερα κατ’ ανάγκη λόγω των διαρκών πολέμων. Άλλες περιπτώσεις που αποτελούν πρώιμες μορφές συλλογικής εξουσίας εμφανίζονται στην αρχαία Β.Δ. Ινδία πριν τον 6ο αιώνα π.Χ. και πριν την γέννηση του Gautama Buddha. Οι δημοκρατίες αυτές ήταν γνωστές ως Maha Janapadas. Το πολιτικό σύστημα Panchayat (εξουσία από 5 εκλεγμένους σοφούς που συνδιαλέγεται με συνέλευση πολιτών) εφαρμόζεται ακόμη σήμερα σε ορισμένες κοινότητες της Ινδίας. Στις περιοχές του σημερινού Αφγανιστάν και Πακιστάν οι στρατιώτες του Μ. Αλεξάνδρου συνάντησαν επίσης δημοκρατικά πολιτεύματα αναφέροντας ότι εδώ «η μορφή διακυβέρνησης είναι δημοκρατική και όχι μοναρχική».

Αναφορές:

Democracy in Ancient India του Steve Muhlberger

Μesopotamia: Earliest Formal Democracy? του Raul  S. Manglapus

 

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Αρχαία Ελλαδα

Προέλληνες

Οι πελασγική κοινωνία που πιστεύεται ότι ήταν μητριαρχική και φιλειρηνική είχε ένα θεοκρατικό σύστημα. Δεν υπήρχε ιδιοκτησία και μάλλον ούτε ο θεσμός της οικογένειας με τη σύγχρονη μορφή. Η γη ανήκε στους ναούς και μπορούσαν να την καλλιεργούν όλοι εκχωρώντας ως δωρεά ένα μέρος στους ναούς. Οι σημαντικές αποφάσεις παίρνονταν από τις ιέρειες και όλες οι γυναίκες ήταν κοινωνικά ίσες ενώ οι άνδρες αντιμετωπίζονταν υποδεέστερα ως χρήσιμοι στην εργασία και την αναπαραγωγή. Το καθεστώς αυτό ανατράπηκε με την κάθοδο από Βορρά των πολεμικών φύλλων που κυρίευσαν τον Ελλαδικό χώρο κατακτώντας πολύ εύκολα τους φιλειρηνικούς αυτόχθονες. Παρέμειναν όμως μνήμες της προηγούμενης αυτής κατάστασης (αμαζόνες, σημαντικές θηλυκές θεότητες όπως η Ρέα, η Γαία, η Αθηνά, η Δήμητρα, περιπέτειες αργοναυτών, θηλυκά τοπωνύμια, ιέρειες, θηλυκά άβατα).

Johann Jakob Bachofen Mother Right: An Investigation of the Religious and Juridical Character of Matriarchy in the Ancient World

Η καταγωγή της βασιλείας, Λεκατσάς, Παναγής, Καστανιώτης 2006

 

Αρχαϊκοί χρόνοι - Βασιλεία

Επιστροφή του ΑγαμέμνοναΣτην Ελλάδα κατά του προϊστορικούς χρόνους επικρατεί το σύστημα της Βασιλείας. Τα μικρά κρατίδια που συχνά ταυτίζονται με ονόματα φυλών διοικούνται από βασιλείς. Ο βασιλεύς ή ταγός ή αρχαγέτης είναι ο απόλυτος μονάρχης, υπεύθυνος για την λειτουργία και την ασφάλεια της πόλης στην οποία βασίλευε, βοηθούμενος από ένα συμβούλιο γερόντων (γερουσία) ή αντιπροσώπων των φυλών της επικράτειάς του.

 

 

Πόλις – Μια νέα μορφή κράτους

Σύμφωνα με την επιγραφή του Πάριου Χρονικού, το 1251  π.Χ, ο (μυθικός) Θησέας ενώνει τους 12 δήμους της Αττικής και επιβάλει τη Δημοκρατία (δηλαδή το κράτος των δήμων). Κατά μία ιστορική εκδοχή, μετά τη διάλυση της πρώτης Ιωνικής Ομοσπονδίας οι δήμοι της Αττικής που συμμετείχαν σ’ αυτήν αποφασίζουν να συνεχίσουν τη συνεργασία τους ιδρύοντας την πόλη των Αθηνών.

Οι αρχαίες «πόλεις» δεν ήταν πια ένα άστυ, δηλαδή μια πόλη με τη σημερινή έννοια αλλά μια πολιτεία που περιλάμβανε το άστυ, στο κέντρο του οποίου συνήθως υπήρχε μια ακρόπολη και ένα σύνολο προαστίων και μικρότερων αυτόνομων οικιστικών ενοτήτων-δήμων με τοπικούς ευγενείς και άρχοντες. Για τον λόγο αυτό είχαν συχνά ονομασίες στον πληθυντικό (Αθήναι, Θήβαι) Όσοι εντάσσονταν στην πόλη ονομάζονταν «πολίτες» ενώ η αναφορά στις νέες αυτές πόλεις πια, δεν γινόταν σε σχέση με τον τόπο αλλά σε σχέση με τους πολίτες της: (Αθηναίοι, Λακεδεμόνιοι). Η οργάνωση αυτή δημιούργησε την ανάγκη της επέκτασης της διακυβέρνησης από ένα πρόσωπο σε ένα σύνολο προσώπων καθώς και της δημιουργίας σταδιακά ενός πολιτειακού συστήματος που θα ίσχυε για όλους τους πολίτες.

 

Αθηναϊκή Αριστοκρατία

Από το 800 - 700 π.Χ., οι ευγενείς ή άλλως αριστοκράτες στην Αθήνα παραμερίζουν τους βασιλιάδες και αναλαμβάνουν οι ίδιοι την άσκηση της εξουσίας καθιερώνοντας ένα πολίτευμα ολιγαρχίας που αργότερα θα ονομαστεί «αριστοκρατεία».

Η κοινωνία των ελεύθερων Αθηναίων χωρίζεται σε τέσσερεις τάξεις: τους Πενατκοσιομέδιμνους (που παράγουν 500 μέδιμνα ετησίως δηλαδή πολύ πλούσιοι) του Ιππείς (που μπορούν να συντηρούν άλογα= λιγότερο πλούσιοι), του Ζευγήτες (αγρότες κάτοχοι γεών) και του Θήτες (όλοι οι υπόλοιποι) ως εξής:

 

 

Οι δούλοι και οι μέτοικοι (μη Αθηναίοι) δεν θεωρούνταν μέλη της κοινωνίας.

Στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. ξεκινούν οι διαμάχες των αριστοκρατών με τους εμπόρους, τους βιοτέχνες και τους γεωργούς που ζητούσαν πρόσβαση στην εξουσία.

 

Στα τέλη του 7ου αι, π.Χ. Την διοίκηση στην Αθήνα αναλάμβαναν 9 εκλεγόμενοι άρχοντες με ετήσια θητεία και οι οποίοι ήταν:

  • α) ο επώνυμος άρχων που ήταν ο αρχηγός του κράτους
  • β) ο πολέμαρχος που ήταν υπεύθυνος για τα στρατιωτικά θέματα
  • γ) ο βασιλιάς που είχε μόνο θρησκευτικές αρμοδιότητες
  • δ) έξι θεσμοθέτες που ασχολούνταν με τις δικαστικές και άλλες διοικητικές υποθέσεις.

Παράλληλα λειτουργούσε και ο Άρειος Πάγος που αντικατέστησε το παλιό συμβούλιο των ευγενών επί βασιλείας και επόπτευε το έργο των αρχόντων. Σε όλες αυτέ τις θέσεις μετείχαν μόνο οι πεντακοσιομέδιμνοι, ενώ πιθανόν πολύ σπάνια, για σημαντικές αποφάσεις, ο Επώνυμος άρχων να συγκαλούσε την εκκλησία του Δήμου, στην οποίαν συμμετείχαν και οι  ιππείς.

 

Σπάρτη

Τον 8ο αιώνα Ο Λυκούργος συνενώνει τις Σπαρτιατικές κωμοπόλεις σε ενιαία πόλη, εξισώνει όλους τους ελεύθερους Σπαρτιάτες και ορίζει ένα πολιτικό σύστημα με πολλά δημοκρατικά στοιχεία: Τα πολιτικά θεσμικά όργανα ήταν 2 βασιλείς, τριακονταμελής γερουσία και η εκκλησία του Δήμου (Απέλλα), στην οποία συμμετείχαν όλοι οι ελεύθεροι Σπαρτιάτες άνω των 30 χρόνων. Οι βασιλείς και η γερουσία εκλέγονταν από την Απέλλα και ήσαν ισόβιοι. Λίγο αργότερα προστέθηκαν 5 έφοροι εκπρόσωποι των 5 βασικών κωμοπόλεων της Σπάρτης που εκλέγονταν από την Απέλλα με θητεία ενός έτους. Η γερουσία νομοθετούσε και εκκλησία του Δήμου ψήφιζε δια βοής του νόμους χωρίς να μπορεί να τους συζητήσει. Οι γυναίκες, οι κατώ των 30 ετών Σπαρτιάτες οι είλωτες (υπόδουλοι) και οι περίοικοι (μη Σπαρτιάτες) δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα και έπρεπε να υπακούουν στους σπαρτιατικούς νόμους.

 

Δομή του σπαρτιατικού πολιτεύματος.

Η ιδιότυπη Δημοκρατία αυτή παρ’ όλο που αποτέλεσε την πρώτη που έδωσε ίσα δικαιώματα χωρίς διακρίσεις σε όλους τους ελεύθερους πολίτες της Σπάρτης, πολλές φορές, καταστρατηγήθηκε από τη Γερουσία οι οποία  για το καλό της πόλης αρνήθηκε να εφαρμόσει τις αποφάσεις της Απέλλας.

 

 

Τυραννίδα

Στα μέσα του 7ου αιώνα π.Χ. εμφανίζεται σε πολλές πόλεις μια άλλη μορφή μοναρχίας η «τυραννίδα» που αρχικά δεν είχε την αρνητική έννοια που απέκτησε αργότερα. Ο τύραννος ήταν μια μορφή –συχνά εκλεγμένου- απόλυτου μονάρχη που δεν προερχόταν από βασιλική οικογένεια αλλά από αριστοκρατική.  Η τυραννίδα δεν θεωρείται ευθέως πολίτευμα αλλά απόκλιση, συνήθως κατ’ ανάγκη σε περιόδους ταραχών και πολέμων. Η τυραννίδα επεκτάθηκε στις περισσότερες ελληνικές πόλεις (πλην της Σπάρτης). 

Το 624 ή 621 π.Χ.: Στην Αθήνα εκλέγεται τύραννος ο Δράκων και επιχειρεί την πρώτη κωδικοποίηση των νόμων επιβάλλοντας αυστηρές ποινές για τους παραβάτες. Ο Άρειος Πάγος αποκτά μεγάλη ισχύ.

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Αθηναϊκή Δημοκρατία

 

Το 507 π.Χ. Μέσω των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη εδραιώνεται η Δημοκρατία:

  • Χωρισμός των πολιτών σε 10 φυλές που αποτελούσαν συγχρόνως και τις μονάδες οργάνωσης του στρατού. Κάθε φυλή είχε 1/3 αστικό χώρο, 1/3 αγροτικό και 1/3 παραθαλάσσιο. Έτσι εξασφαλιζόταν ότι συνυπήρχαν σε κάθε φυλή αστοί, αγρότες και αλιείς.
  • Δημιουργείται η βουλή των πεντακοσίων που έθετε ζητήματα στην εκκλησία του δήμου προς συζήτηση ή ψήφιση
  • Διατηρείται το δικαστήριο της Ηλιαίας και ο Άρειος Πάγος.
  • 10 στρατηγοί εκλέγονται ως ανώτατοι στρατιωτικοί διοικητές κάθε έτος, αξίωμα που είχε ταυτόχρονα και σπουδαία πολιτική σημασία.
  • Για να προστατευθεί το νέο πολίτευμα από την τυραννία εισάγεται ο οστρακισμός, δηλαδή η δεκαετής εξορία επίδοξων τυράννων μέσω εκτεταμένης ψηφοφορίας από τους πολίτες.
  • Η επιλογή των αξιωματούχων γίνεται με το σκεπτικό ίσης συμμετοχής όλων των φυλών, με ψηφοφορία ή με κλήρωση.
  • Οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να εισηγηθούν προς ψήφιση νέους νόμους.

Σε διοικητικές θέσεις μπορούσαν να συμμετέχουν τίμιοι πολίτες από όλες οι τάξεις, και λάβαιναν ενιαίο μισθό ανεξάρτητα της θέσης τους.

Άρχοντες αρχικά μπορούσαν να γίνουν μόνο πολίτες των ανώτερων τάξεων, από το 450 π.χ. όμως ο περιορισμός αυτός καταργήθηκε.

Τέλος ένας θεσμός που βοηθούσε την ισοκατανομή του πλούτου ήταν οι «λειτουργίες» ή «χορηγίες», μια τιμητική φορολογία σε εύπορους πολίτες μέσω της κάλυψης συγκεκριμένων εξόδων όπως την κατασκευή μιας τριήρεως ή την χρηματοδότηση μιας τραγωδίας.

 

Το πολίτευμα αυτό της Αθηναϊκής Δημοκρατίας διατηρήθηκε καθ΄ όλη την περίοδο της Αθηναϊκής κυριαρχίας και αποτέλεσε το μοντέλο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν οι σύγχρονες δημοκρατίες.

 

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία όμως ήταν μια άμεση δημοκρατία και οι βασικές διαφορές όμως από τις σύγχρονες δημοκρατίες είναι:

  1. Οι αξιωματούχοι για πολλές δημόσιες θέσεις εκλέγονταν με μυστική ψηφοφορία κατ’ ευθείαν από τους πολίτες είτε με κλήρωση.
  2. Οι θητείες των αξιωματούχων δεν ξεπερνούσαν το ένα έτος και υπήρχε συναχής εναλλαγή ανθρώπων στην εξουσία.
  3. Στις διάφορες εξουσίες μετείχε μεγάλος αριθμός πολιτών (περί τις 7.000 ταυτόχρονα). (Εξ ου και ο Περικλής στον “Επιτάφιο” αναφέρει: “Το να κυβερνάν όχι οι λίγοι αλλά οι πολλοί, αυτό το λέμε δημοκρατία”.)
  4. Οι νόμοι ψηφίζονταν από όλους τους πολίτες, οι οποίοι είχαν και δικαίωμα αγόρευσης.
  5. Οι πολίτες μπορούσαν να εισηγηθούν νέους νόμους.
  6. Οι αμοιβές των αξιωματούχων ήταν ένας βασικό μισθός αγρότη (έτσι ώστε αφ’ ενός να μπορούν να συμμετέχουν και οι άποροι αλλά αφετέρου το χρήμα να μην αποτελεί βασικό κίνητρο).
  7. Στους πολίτες δεν μετείχαν οι γυναίκες, οι σκλάβοι και οι μέτοικοι.

 

Αναφορές:

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Ρώμη
 
Περίοδος Βασιλείας (753-509 π.χ)

Η πρώιμη ρωμαϊκή μορφή διακυβέρνησης ήταν μια εκλεγόμενη συνταγματική μοναρχία, και η εξουσία ασκούταν από το βασιλιά, τη Σύγκλητο ή Γερουσία και ένα σώμα τριάντα μελών, εκπροσώπων των φυλών που ονομαζόταν  «Comitia Curata». Η κοινωνία ήταν ταξική, στη διακυβέρνηση συμμετείχαν μόνο γόνοι συγκεκριμένων φυλών και οι υπόλοιποι θεωρούνταν πολιτικά κατώτεροι. Ο βασιλιάς  εκλεγόταν από ένα κατάλογο υποψηφιοτήτων που επέλεγαν οι φυλές και κατέθεταν στη σύγκλητο. Για τις αποφάσεις του έπρεπε να ερωτηθούν οι φιλές που απαντούσαν με ένα ναι ή ένα όχι.  Η σύγκλητος είχε ρόλο ελεγκτικό για τον βασιλιά. Κατά την περίοδο της βασιλείας κυβέρνησαν συνολικά επτά βασιλείς.

 
Περίοδος Δημοκρατίας (509-27πΧ)

Με αφορμή διάφορες εξεγέρσεις καταργείται η βασιλεία και εγκαθιδρύεται παράλληλα με την Αθήνα μια μορφή Δημοκρατίας που διήρκεσε 500 χρόνια. Αποκαλείται res-publica (λαϊκό πράγμα) με την έννοια ότι η εξουσία πηγάζει από τον λαό.

Στην εποχή της Δημοκρατίας η ρωμαϊκή διακυβέρνηση βασίστηκε στη: Σύγκλητο, τους magistratus (άρχοντες) και τις λαϊκές συνελεύσεις. Η Σύγκλητος ήταν συμβούλιο που απαρτίζονταν από τριακόσια μέλη, επιλεγμένα μεταξύ των ηγετών των φιλών, πρώην διοικητικών αξιωματούχων κ.α. Η σύγκλητος διόριζε τους εκλεγμένους από τις συνελεύσεις magistratus, τους έπαρχους και λοιπές σημαντικές διοικητικές θέσεις, και ασκούσε το νομοθετικό έργο.

Magistratus ήταν ένα είδος υπουργών που εκλέγονταν για ένα χρόνο με συγκριμένη αρμοδιότητα:
  • Consul (ύπατοι) που ήταν δύο και διακυβερνούσαν εναλλάξ, προήδρευαν στη Σύγκλητο και διέτασσαν το στράτευμα σε καιρό πολέμου.
  • Preator (πραίτορες) που ασκούσαν τη δικαιοσύνη
  • Censor, (τιμιτές) πραγματοποιούσαν απογραφές, συνέτασσαν του εκλογικούς καταλόγους, συνέλεγαν του φόρους και επόπτευαν το ήθος των πολιτών και των συγκλητικών.
  • Aedile (αγορανόμοι) που φρόντιζαν την προμήθεια τροφίμων και αγαθών στις πόλεις, του δρόμους και τα δημόσια θεάματα και τους ναούς.
  • Quaestor (κοιαίστωρες-ταμίες) που επόπτευαν το δημόσιο χρήμα και φρόντιζαν για τις αμοιβές.
  • Dictator (δικτάτωρ) που ήταν ένα προσωρινός magistratus και οριζόταν από τους Consuls σε περιόδους κρίσεων και πολέμων για έξη μήνες έχοντας την απόλυτη εξουσία των πάντων γι’ αυτή την περίοδο.
  • Tribute (δήμαρχοι) ορίστηκαν –αργότερα- κατ’ απαίτηση των πληβείων για να προασπίζουν τα συμφέροντά τους.

 

Είσοδος του Appius Claudius Caecus τυφλού στην σύγκλητο το 280 π.Χ. (τοιχογραφία του Cesare Maccari 1878). Ο Appius Claudius Caecus ήταν πατρίκιος που διετέλεσε ύπατος και δικτάτωρ. Θεωρήθηκε υπαίτιος της ήττας από τον Πύρρο (Πύρρειας νίκης) στην Ήπειρο. Εδώ προσέρχεται στη Σύγκλητο για να ανακοινώσει στον απεσταλμένο του Πύρρου ότι η Ρώμη δεν παραδίδεται ποτέ. Πρόκειται για την πρώτη σωζόμενη ομιλία στη σύγκλητο στην οποία ανέφερε και τη γνωστή ρήση: quisque faber suae fortunae (ο καθένας είναι δημιουργός τη μοίρας του).

 
 
Οι λαϊκές συνελεύσεις εξέλεγαν magistrates και ενέκριναν ή απέρριπταν τους νόμους, δεν μπορούσαν όμως να εισηγηθούν νέους. Υπήρχαν τέσσερεις λαϊκές συνελεύσεις:
  • Η παλαιή Comitiacuriata που αποτελείτο από εκπροσώπους των φυλών και ενέκρινε τους magistrates που εκλέγονταν από τις άλλες συνελεύσεις,
  • Comitiacenturiata η οποία εξέλεγε τους Consul, Pretor και Censor, και η
  • Comitiatribute που πραγματοποιούταν κατά φυλές, και σ’ αυτήν συμμετείχαν οι πατρίκιοι (μεγαλογαιοκτήμονες) και οι πληβείοι (έμποροι, βιοτέχνες και αγρότες) μαζί εκλέγοντας τους Aedili και τους Quaestor.
  • Conciliumplebis (συνέλευση των πληβείων) που ήταν υποσύνολο της Comitiatributeκαιασχολείτο με θέματα των πληβείων.
Αναλυτικά για τα ρωμαϊκά αξιώματα βλέπε:
http://homepages.pathfinder.gr/Thersites/roman_officials.htm
Εικονικές αναπαραστάσεις της αρχαίας ρώμης: http://www.romereborn.virginia.edu/
 

Η Ρωμαϊκή δημοκρατία σε αντίθεση με την Αθηναϊκή διατηρούσε τα ταξικά της χαρακτηριστικά και παρ΄ όλο που όλοι οι ελεύθεροι πολίτες συμμετείχαν στα κοινά, ανάλογα με την τάξη τους είχαν διαφορετικά δικαιώματα. Όπως και η Αθηναϊκή δεν περιλάμβανε τους σκλάβους, οι οποίοι μάλιστα με ηγέτη τον Σπάρτακο εξεγέρθηκαν το 71 π.Χ. λεηλατώντας τη ρωμαϊκή επικράτεια, χωρίς όμως τελικά επιτυχία.

Ο Κικέρων στο σύγγραμμά του Derepublica (51 π.Χ.) προσπάθησε να οριοθετήσει και να εξάρει τις έννοιες της δημοκρατίας χωρίς όμως αντίκρισμα μια και η ρωμαϊκή δημοκρατία έμελε σύντομα να καταλυθεί από τους ρωμαίους αυτοκράτορες.

Ο Κικέρων εκφωνεί το λόγο στη Comitia curiata εναντίον του Καταλίνα (κάτω δεξια). Πίνακας του CesareMaccari 1880.
 
 
Αυτοκρατορική περίοδος (27π.Χ-476μ.Χ)

Η περίοδος των αυτοκρατόρων διήρκεσε πέντε αιώνες και κατ’ αυτήν η Ρώμη κυρίευσε όλη τη Μεσόγειο και διαμορφώθηκε σε μια τεράστια ισχυρή αυτοκρατορία με οργανωμένο διοικητικό και νομικό σύστημα. Οι αυτοκράτορες αρχικά εκλέγονταν από τη σύγκλητο αλλά σταδιακά επέβαλλαν την εξουσία τους μέσω του στρατού. Εξουσίαζαν το στρατό και διόριζαν ή έπαβαν τους magistratus συμπεριλαμβάνοντας και τους επάρχους ως διοικητές των πολλών νέων επαρχιών της αχανούς αυτοκρατορίας. Ήταν κατ’ ουσίαν απόλυτοι δικτάτορες και λατρεύονταν σαν θεοί. Η σύγκλητος που αποτελούνταν πια και από πολίτες προερχόμενους από τις επαρχίες, σταδιακά έχασε τον αποφασιστικό ρόλο της και είχε κυρίως συμβουλευτικό. Ο όρος respublica εξακολούθησε να χρησιμοποιείται κατ’ ευφημισμόν από τους αυτοκράτορες με την έννοια ότι η διοίκηση απευθύνεται στο λαό.

 Η τελευταία Σύγκλητος του Καίσαρα (Πηγή: http://www.allempires.com)
 
 

Σημαντική τομή στην αυτοκρατορία αποτέλεσε η απόφαση το 212 μ.Χ. του, κατά τα λοιπά τυραννικού, αυτοκράτορα Καρακάλλα να αναγνωρίσει ως Ρωμαίους πολίτες όλους τους ελεύθερους πολίτες της αυτοκρατορίας.

Η Αυτοκρατορική περίοδος της ρώμης ολοκληρώθηκε με την παρακμή της ρώμης το 476 μ.Χ.

 

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Βυζάντιο
 

Το ρωμαϊκό αυτοκρατορικό σύστημα διατηρήθηκε για άλλα χίλια χρόνια στην εκχριστιανισμένη Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, που αργότερα ονομάστηκε από τους ιστορικούς Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Η σύγκλητος ως θεσμός διατηρήθηκε το ίδιο και οι magistrates-μάγιστροι (ύπατοι, καιοίστορες, πραίτορες, aediles, έπαρχοι κ.ο.κ.) στους οποίους προστέθηκαν σταδιακά και άλλες διοικητικές θέσεις όπως οι έξαρχοι, οι βικάριοι αλλά και εκατοντάδες αξιώματα με τιμητικούς τίτλους (δομέστικοι, σπαθάριοι, στράτορες, βεστίτορες, σιλεντιάριοι, κόμης των λαργιτιόνων,  πραιπόσιτος του ιερού κουβουκλίου κ.ο.κ.).
Ο Ιουστινιανός και η συνοδεία του (6ος αι. μ.Χ.). Ψηφιδωτό της Βασιλικής του Σαν Βιτάλε στη Ραβέννα.

Ο ηγέτης της αυτοκρατορίας από imperator μετονομάστηκε σε «βασιλεύς» (αργότερα και «αυτοκράτωρ»). Ο βασιλεύς, λόγω της χριστιανικής λατρείας δεν λατρευόταν ως θεός αλλά ως εκλεκτός του θεού που διοικούσε με τη θεία χάρη. Τυπικά εκλεγόταν από την σύγκλητο,  τον λαό, τον στρατό και τους Δήμους όχι με ψηφοφορία αλλά δια βοής με επευφημίες. Συχνά όμως σφετεριστές καταλάμβαναν βίαια τον θρόνο. Σε ορισμένες περιπτώσεις λόγω του μεγέθους της αυτοκρατορίας ηγεμόνευαν ταυτόχρονα δύο βασιλείς, ένας για ανατολικό μέρος και ένας για το δυτικό όπως είχε συμβεί π.χ. με τον Ιουστίνο και τον Ιουστινιανό.

Σημαντική συμβολή του βυζαντίου ήταν στο νομικό σύστημα όπου οργανώθηκαν και κωδικοποιήθηκαν οι παλαιότεροι ρωμαϊκοί νόμοι σε corpus juris civilis διαμορφώνοντας ένα σύνθετο νομικό πλαίσιο. Ανώτατος δικαστικός άρχων ήταν ο βασιλεύς δημιουργήθηκε όμως ένα δίκτυο επαγγελματιών δικαστών σε όλη την αυτοκρατορία που είχε ως συνέπεια την καθιέρωση του νομικών επαγγελμάτων όπως του δικηγόρου και του συμβολαιογράφου (νοτάριου). Ορίσθηκαν ανώτερα δικαστήρια όπως το εφετείο και ένα ανώτατο δικαστικό όργανο το οποίο έβγαζε γρήγορες αποφάσεις που έπρεπε να εκτελούνται άμεσα ακόμη και από τον αυτοκράτορα.

Ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ ο «Βουλγαροκτόνος» 976-1025 μ.Χ. (από βυζαντινό χειρόγραφο)

Το Βυζάντιο βρισκόταν σε μια διαρκή εμπόλεμη κατάσταση λόγω των εξωτερικών απειλών. Οι στρατιωτικοί συχνά ως αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες τους έπαιρναν μια έκταση γης την πρόνοια, την οποία δικαιούνταν να εκμεταλλεύονται δια βίου χωρίς όμως να μπορούν να την πουλήσουν ή να την κληρονομήσουν και χωρίς να χρησιμοποιούν δουλοπάροικους. Ο θεσμός αυτός ήταν η απαρχή του μετέπειτα φεουδαλισμού (βλ.κατ.)

Χαρακτηριστικό της Βυζαντινής κοινωνίας ήταν η απόκτηση μεγάλης εξουσίας από την εκκλησία και τον κλήρο. Για πρώτη φορά εισάγεται η ενθρόνιση του πολιτικού ηγέτη (του βασιλέα) από τον θρησκευτικό ηγέτη (τον  πατριάρχη), παράδοση που επεκτάθηκε σε όλα τα βασίλεια και ισχύει εν πολλοίς έως και σήμερα. Η εκκλησία απέκτησε μεγάλη περιουσία ακόμη και το δικαίωμα να δικάζει και να καταδικάζει πολίτες σε εκκλησιαστικά δικαστήρια ενώ στο ανώτατο τετραμελές δικαστήριο του κράτους οι δύο ήταν υποχρεωτικά κληρικοί. Ο βασιλεύς όφειλε να είχε καλές σχέσεις με την εκκλησία και πολλές φορές ο πατριάρχης αναμειγνυόταν στα πολιτικά πράγματα. Εξαιτίας αυτής της στενής σχέσης κράτους εκκλησίας που καθιερώθηκε, ορισμένοι ιστορικοί κατηγοριοποιούν τη βυζαντινή κοινωνία ως θεοκρατική και το πολιτικό σύστημα ως «καισαροπαπισμό» (παράλληλη εξουσία αυτοκράτορα και θρησκευτικού ηγέτη).

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Φεουδαρχία

 

Μετά τη διάλυση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ευρώπη δημιουργούνται μικρότερα βασίλεια και αρχίζει να αναπτύσσεται η φεουδαρχία.

Η φεουδαρχία ή φεουδαλισμός, (όρος που πρωτοχρησιμοποιήθηκε κατά τη γαλλική επανάσταση), αναφέρεται στο πολιτικό σύστημα όπου οι ευγενείς έχουν υπέρμετρη εξουσία σε σχέση με τον κεντρικό μονάρχη. Στην φεουδαρχία υπάρχουν τρία βασικά στοιχεία: ο κυρίαρχος ή κύριος ή φεουδάρχης (lord), ο δουλοπάροικος λαός και το τιμάριο ή φέουδο (γη της επικράτειας). Ο φεουδάρχης είναι κύριος (όχι ιδιοκτήτης) της γης της επικράτειάς του και συνάπτει ειδικές συμφωνίες με τους δουλοπαροίκους. Στις συμφωνίες αυτές δίνεται στον  δουλοπάροικο ένα κομμάτι γης δανεικό για να το καλλιεργεί με βασική υποχρέωσή του να προσφέρει τις στρατιωτικές υπηρεσίες του στον κύριο, ενίοτε και ένα μέρος της σοδιάς του. Ο κύριος οφείλει να εγγυάται την προστασία της γης και της ασφάλειας του λαού της περιοχής του. Η συμφωνία αυτή που στήριξε την φεουδαρχία για πολλούς αιώνες, ήταν αναγκαία διότι, σε μια διοικητικά ανοργάνωτη επικράτεια, προστάτευε τον λαό από ξένες επιδρομές. Οι δουλοπάροικοι ήταν συνδεδεμένοι με το τιμάριο και μεταβιβάζονταν μαζί με αυτό. Πολλές φορές ένα δουλοπάροικος λόγω π.χ. κάποιου ανδραγαθήματος μπορεί να γινόταν με την συμφωνία του φεουδάρχη κύριος μεγαλύτερης περιοχής, συνάπτοντας ειδικές σχέσεις με άλλους δουλοπάροικους διαμορφώνοντας έτσι μια ιεραρχική πυραμίδα.

Ο ευγενής παραχωρεί γη στους δουλοπάροικους (γερμανικό χειρόγραφο του 14ου αι.)

 

Το σύστημα της φεουδαρχίας προέρχεται από τη ρωμαϊκή εποχή όταν ο αυτοκράτορας για να ελέγξει την αχανή αυτοκρατορία άρχισε να ορίζει αξιωματούχους του ως κυρίαρχους περιοχών. Μετά την πτώση της αυτοκρατορίας οι κυρίαρχοι ανεξαρτητοποιήθηκαν σε πολύ μεγάλο βαθμό διαμορφώνοντας την περιοχή τους ως ένα μικρό κρατίδιο με τοπικούς άρχοντες και νόμους. Στις περιπτώσεις που πολλά φέουδα ήταν κάτω από την εξουσία ενός βασιλιά, αυτός θεωρείτο ο απόλυτος κυρίαρχος όλης της γης της επικράτειάς του, εκχωρώντας όμως την κυριαρχία σε τοπικούς φεουδάρχες με αντάλλαγμα φόρους ανάλογους της περιοχής και παροχή στρατεύματος σε μεγάλες συρράξεις. Φεουδάρχες μπορεί να ήταν και εκκλησιαστικά πρόσωπα ή μοναστήρια απολαμβάνοντας τα ίδια προνόμια και έχοντας τις ίδιες υποχρεώσεις με τους κυρίους.

Το φεουδαρχικό σύστημα άρχισε να καταλύεται με την γαλλική επανάσταση, την δημιουργία εθνών και την καθιέρωση δημοκρατικών πολιτευμάτων στην Ευρώπη, εξακολουθεί  όμως να ισχύει σε ορισμένες περιπτώσεις έως σήμερα.

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Οθωμανική Αυτοκρατορία
 

Στην οθωμανική αυτοκρατορία απόλυτος άρχων ήταν ο Σουλτάνος, ο οποίος συνεπικουρείτο από τον Μεγάλο Βεζίρη και το Διβάνι. Το Διβάνι ήταν ένα είδος υπουργικού συμβουλίου στο οποίο προήδρευε ο Μεγάλος Βεζίρης ενώ δε συμμετείχε ο Σουλτάνος. Τόσο το Διβάνι όσο και Βεζίρης είχαν μόνο συμβουλευτικό ρόλο αλλά πολλές φορές επηρέαζαν την γνώμη του Σουλτάνου. Μετά τον 16ο αιώνα η εξουσία του Σουλτάνου ήταν περισσότερο τυπική και την πραγματική εξουσία είχε de facto ο Μεγάλος Βεζίρης που βοηθιόνταν από άλλους 4-11 Βεζίρηδες.

Η Αίθουσα του μεγάλου Διβανιού (Μουσείο του Πέραν)

Η οθωμανική αυτοκρατορία είχε και αυτή ένα σύστημα φεουδαρχίας. Τα φέουδα ονομάζονταν timar (τιμάρια) και δίνονταν σε στρατιωτικούς και άλλους ευγενείς από τον Σουλτάνο με όρους παρόμοιος με τα φέουδα της Δυτικής Ευρώπης. Τα τιμάρια μπορούσαν οι διαχειριστές τους να τα αγοράσουν οπότε αυτά γινόντουσαν τσιφλίκια.

Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Μεσαίωνας
 

Παρά την επικράτηση μοναρχιών και φεουδαλισμού στην Ευρώπη κάποιοι θεσμοί λειτουργούν πιο δημοκρατικά ενώ κάποιες χώρες αρχίζουν να εφαρμόζουν δημοκρατικές διαδικασίες:

  • Στην εκκλησία για πολύ μεγάλη περίοδο οι επίσκοποι εκλέγονταν με ψηφοφορία από όλους τους πιστούς της επισκοπής.
  • Ο πάπας ή ο Πατριάρχης εκλέγεται με ψηφοφορία –έως σήμερα- από τους επισκόπους.
  • Η Ισλανδική κοινοπολιτεία ίδρυσε το 980μ.Χ. το Althing, ένα κοινοβούλιο 39-55 μελών στο οποίο συμμετείχαν γαιοκτήμονες. Στα Althing που πραγματοποιούταν σε ανοικτό χώρο και που μπορούσαν να παρακολουθήσουν και οι αγρότες, αποφασίζονταν οι νόμοι που θα ισχύουν .
  • Στη Σουηδία υπήρχε από την προϊστορική εποχή παράδοση να γίνεται στην Ουψάλα κάθε άνοιξη μια γενική συνέλευση όλων των Σουηδών που συζητούσε τις αποφάσεις του βασιλιά δεσμεύοντας τον.
  • Στην Ιρλανδία οι γαιοκτήμονες και οι εκπρόσωποι των επαγγελμάτων δημιουργούν μια τοπική συνέλευση την túath  που συνερχόταν μια φορά τον χρόνο με αρμοδιότητα να λαμβάνει σημαντικές αποφάσεις και να εγκρίνει την εκλογή βασιλιά.
  • Στις σλαβικές χώρες πραγματοποιούνται τα Veche/Wiec, λαϊκές συνελεύσεις σε διάφορες περιοχές που αποφάσιζαν σημαντικά θέματα όπως την πραγματοποίηση πολέμου. Από αυτήν την παράδοση στην Πολωνία το 1146 το Sejm μια μορφή πρώιμου κοινοβουλίου που έλεγχε τον βασιλιά.
  • Από την παράδοση των Veche/Wiecγεννιέται επίσης τον 12ο-13ο αιώνα και η «δημοκρατία» του Novgorod και του Pskov στη βαλτική θάλασσα. Στις πρώιμες δημοκρατίες αυτές εκτός από τις λαϊκές συνελεύσεις υπήρχαν και συμβούλια ευγενών που αποφάσιζαν δημοκρατικά λαμβάνοντας υπ όψη τις αποφάσεις των λαϊκών συνελεύσεων.
 
Λαϊκή συνέλευση (wiec) sτο Pskov (Πίνακας του Vasnetsov του 9ου αιώνα)
  • «Δημοκρατία» της Βενετίας(10ος-18ος αι.). Στη Βενετία αυτοαποκαλούνταν Γαληνοτάτη Δημοκρατία (Serenissima Repubblica). Στην πράξη πρόκειται για μια αριστοκρατική διακυβέρνηση όπου την εξουσία μοιράζονταν ο Δόγης και μια σειρά συμβούλια και κοινοβούλια ευγενών που εξέλεγαν τον Δόγη και λάμβαναν αποφάσεις με ψηφοφορίες. Το «δημοκρατικό» όμως αυτό σύστημα αποτέλεσε κατά κάποιο τρόπο μοντέλο για τις μετέπειτα ευρωπαϊκές δημοκρατίες.
  • Στην Ελβετία ξεκινούν τον 13ο αιώνα να συνενώνονται μεμονωμένα φέουδα δημιουργώντας το μοντέλο της ομοσπονδίας (που θα ακολουθήσουν αργότερα οι ΗΠΑ, η Γερμανία και η Ε.Ε). Στην ομοσπονδία αυτή η εξουσία ασκείται όχι από έναν μονάρχη αλλά από τους ευγενείς συλλογικά οι οποίοι αποφασίζουν με ψηφοφορία.
 
Η συνταγματική βασιλεία στην Αγγλία και η γέννεση του Αγγλικού κοινοβουλίου
  • Στην Αγγλία ο Ερρίκος ο Α’ κατά την ενθρόνιση του το 1100  υποχρεώνεται από τους ευγενείς να υπογράψει τον Χάρτη των Ελευθεριών  (Charter of Liberties) το οποίο τους προστάτευε από καταχρήσεις της βασιλικής εξουσίας και την υπερφορολόγησή τους (βλ. πιο κάτω: σύνταγμα).
 
 
Πρώιμες δημοκρατίες στην Αμερική

Στην Αμερικάνικη ήπειρο μεταξύ του 1000 και 1450 οι ιθαγενείς Iroquois είχαν εγκαταστήσει μια συνομοσπονδία στην οποία συμμετείχαν 5-6 φυλές. Η διοίκηση τόσο στην συνομοσπονδία όσο και στις φυλές γινόταν δημοκρατικά. Υπήρχαν δηλαδή εκλεγμένα από τον λαό συμβούλια και συμβούλια αντιπροσώπων. Στα συμβούλια μπορούσαν να συμμετάσχουν και να μιλήσουν όλοι οι πολίτες, ακόμη και οι γυναίκες. Πιστεύεται ότι οι Thomas Jefferson, Benjamin Franklin είχαν την ιδέα της Αμερικάνικης Ομοσπονδίας και Δημοκρατίας όχι από την αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη αλλά από τους Iroquois.

Ένας άλλος πολιτισμός που είχε δημοκρατικά στοιχεία ήταν οι Αζτέκοι. Εδώ όμως η δημοκρατία αφορούσε περισσότερο μια προνομιούχα την τάξη των ευπόρων και όχι όλους τους πολίτες.

 
Ιστορική εξέλιξη των πολιτικών συστημάτων - Κείμενα αρχών: Σύνταγμα

 Η ύπαρξη σώματος κειμένων που καθορίζουν τις σχέσεις των πολιτών ξεκίνησε όπως αναφέρθηκε από την εποχή των νόμων του Χαμουραμπί, του Σόλωνα του Δράκοντα και αργότερα τους κώδικες της ρωμαϊκής και βυζαντινής περιόδου (Θεοδοσιανός κ., Νεαρές κ.ο.κ.). Τα κείμενα αυτά ήταν γραμμένα από τους εξουσιάζοντες ή από κάποιον πεφωτισμένο ως ένα σώμα νόμων που καθόριζαν τις ποινές για κάθε αδίκημα και εξασφάλιζαν μια μορφή ισονομίας μεταξύ των πολιτών των ίδιων τάξεων. Από τον μεσαίωνα και μετά, κατ’ απαίτηση των διαφόρων ανώτερων τάξεων αλλά και των πολιτών, τα κείμενα αυτά ξεκινούν να καθορίζουν και τους περιορισμούς των εξουσιαστών διασφαλίζοντας τις ελευθερίες του πολίτη.

Η συνταγματική βασιλεία στην Αγγλία και η γένεση του Αγγλικού Κοινοβουλίου

Τον 10ο αιώνα τα διάφορα βασίλεια της Αγγλίας, με στόχο τη δημιουργία ενός ισχυρού κράτους, συνενώνονται υπό έναν βασιλιά, ο οποίος όμως για να κυβερνήσει θα χρειαζόταν την υποστήριξη των ευγενών. Για το λόγο αυτό συγκροτείται το Μεγάλο Συμβούλιο, στο οποίο συμμετέχουν οι επίσκοποι, οι ηγούμενοι, οι βαρόνοι και οι κόμητες (αργότερα και ιππότες) και το οποίο στηρίζει αλλά και ελέγχει τον βασιλιά.

Ο Χάρτης των Ελευθεριών

Η μεγάλη εξουσία όμως του βασιλιά συχνά τον οδηγούσε να αυθαιρετεί. Έτσι κατά την ενθρόνιση του Ερρίκου Α’ το 1100  οι ευγενείς τον υποχρεώνουν να υπογράψει τον Χάρτη των Ελευθεριών  (Charter of Liberties) ο οποίος τους προστάτευε από καταχρήσεις της βασιλικής εξουσίας και την υπερφορολόγησή.

Magna Carta

Ο χάρτης των ελευθεριών δεν τηρήθηκε ιδιαίτερα από τους επερχόμενους βασιλείς με αποκορύφωμα τον Ιωάννη τον Ακτήμονα που διαδέχτηκε το 1199 τον αδελφό του Ριχάρδο Α’ τον Λεοντόκαρδο μετά τον θάνατο του. Ο Ιωάννης έχοντας χάσει και τις κτίσεις στην χερσαία Ευρώπη, επιβάλει δριμύτατους φόρους στους ευγενείς και στο λαό. Το γεγονός αυτό ήταν η αφορμή για να ξεσηκωθούν οι βαρόνοι και να εισβάλουν το 1215 στο Λονδίνο με την υποστήριξη του λαού υποχρεώνοντας τον Ιωάννη να υπογράψει ένα κείμενο αρχών που ονομάστηκε Magna Carta Liberatum (Μεγάλη Χάρτα των Ελευθεριών). Σημαντικότερα σημεία του κειμένου αυτού ήταν α) οι εξουσίες του βασιλιά ήταν υπό πλήρη έλεγχο του Μεγάλου Συμβουλίου των ευγενών και β) καθιερωνόταν το έννομο δικαίωμα του habeas corpus δηλαδή το δικαίωμα σε κάθε πολίτη να μπορεί να προσφεύγει σε δικαστήριο.

Όσον αφορά το τελευταίο, το άρθρο 39 ανέφερε:No free man shall be arrested, or imprisoned, or deprived of his property, or outlawed, or exiled, or in any way destroyed, nor shall we go against him or send against him, unless by legal judgement of his peers, or by the law of the land.” Δηλαδή «Κανένα ελεύθερο άτομο δεν θα συλληφθεί, ή φυλακιστεί, ή στερηθεί την ιδιοκτησία του, ή τεθεί εκτός νόμου, ή εξοριστεί, ή καταστραφεί με κάθε τρόπο, ούτε θα στραφούμε εναντίον του  ή θα στείλουμε άλλους εναντίων του, παρά μόνον ύστερα  από νόμιμη δίκη, σύμφωνα με τους νόμους της χώρας.»

Η Magna Carta θεμελίωσε στην Ευρώπη το πολίτευμα  της Συνταγματικής Βασιλείας ενώ παράλληλα αποτέλεσε μεγάλη τομή στην ελευθερία και ισονομία του πολίτη προστατεύοντάς τον από αυθαίρετες τιμωρίες κατοχυρώνοντας του τη δυνατότητα να προασπίζει τα δικαιώματα του.

Η Magna Carta αποτελεί το πρώτο κείμενο αρχών της νεώτερης ιστορίας που θέτει τα θεμέλια της ισονομίας και αποτέλεσε το πρότυπο των κειμένων αρχών και συνταγμάτων που θα επακολουθήσουν αργότερα.

Κοινοβούλιο

Η Magna Carta παραβιάστηκε κατ’ επανάληψη από το βασιλιά. Τα γεγονός αυτό οδήγησε το 1263 τους βαρόνους να επαναστατήσουν υπό τον γαλλικής καταγωγής ευγενή Simon de Montfort's εναντίον του τότε βασιλιά Ερρίκου του Γ’ τον οποίο και συλλαμβάνουν.  Οι επαναστάτες αποφασίζουν να ορίσουν μια κυβέρνηση αποτελούμενη από 15 ευγενείς και να επεκτείνουν τον θεσμό του Μεγάλου Συμβουλίου σε ένα νέο όργανο, στο οποίο συμμετείχαν εκτός από τους ευγενείς και δύο εκλεγμένοι εκπρόσωποι γαιοκτημόνων από κάθε περιφέρεια. Το νέο όργανο αυτό που λειτούργησε πρώτη φορά στις 20 Ιανουαρίου 1265, συζητούσε τα θέματα διακυβέρνησης και ονομάστηκε «parliament» από την γαλο-λατινική ρίζα parler=ομιλώ. Το κοινοβούλιο αυτό θεωρείται η απαρχή της μετέπειτα κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.

Άνω και κάτω Βουλή

Το 1341 ο κλήρος και οι βαρόνοι αποφασίζουν να συνέρχονται αυτόνομα χωρίζοντας έτσι το κοινοβούλιο στα δύο: την Άνω Βουλή ή Βουλή των Λόρδων (κυρίων) και την Κάτω Βουλή ή Βουλή των Κοινοτήτων στην οποία συμμετείχαν οι ιππότες και οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι των περιφερειών. Παρ΄ όλο που με την ενέργεια αυτή φαινομενικά αποδυναμώθηκε η Κάτω Βουλή, στην πράξη αποδείχθηκε αναγκαία διότι νομιμοποιούσε την εφαρμογή των νόμων. Οι νόμοι πρέπει εγκρίνονται και από τα δύο σώματα ενώ η Βουλή των Λόρδων ελέγχει την ορθή τήρησή τους. Το διπολικό αυτό μοντέλο έχει διατηρηθεί στην Αγγλία έως σήμερα. (Πρόσφατα η εργατική κυβέρνηση προσπάθησε να μειώσει τις εξουσίες της Άνω Βουλής).

Κείμενα αρχών άλλων χωρών

Σταθμοί στα δικαιώματα των πολιτών αποτελούν

  • Περί το 1220 στην Σαξονία της φεουδαλιστικής Γερμανίας συντάσσεται το σώμα νόμων Saxenspiegel (=Σαξονικός Καθρέπτης). Σημαντικό σ’ αυτό το σώμα είναι ότι
    • α) συγγράφεται σε απλά γερμανικά έτσι ώστε να μπορεί να γίνει κατανοητός από όλους τους πολίτες και      
    • β) περιλαμβάνει δύο μέρη:
      • ι) τους Κοινούς Νόμους που αφορούν τα δικαιώματα και υποχρεώσεις όλων των ελεύθερων πολιτών και
      • ιι) το Φεουδαλικό Δίκαιο που περιγράφει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των ευγενών.
  • Τον 14ο αιώνα ο σέρβος αυτοκράτορας Στέφαν Ντούσαν εγκαθιδρύει την βραχύβια «Αυτοκρατορία των Σέρβων και Ελλήνων» (1346-1371) που εκτεινόταν από την Βοσνία έως τον Κορινθιακό, στην οποία επίσημες γλώσσες ήταν τα σερβικά και τα ελληνικά. Στο πλαίσιο της οργάνωσης αυτής της μεγάλης επικράτειας συντάσσει τον «Κώδικα του Ντούσαν» που ορίζει τα δικαιώματα των πολιτών με μια ιδιαίτερη για την εποχή έμφαση στην ισονομία. Ο Κώδικας κοινοποιήθηκε στους πολίτες  σε δύο συνέδρια: το 1349 στα Σκόπια στα σέρβικα και το 1354 στις Σέρρες στα ελληνικά. Χαρακτηριστικό απόσπασμα είναι:
    • «Αν οποιαδήποτε φτωχή γυναίκα δεν δύναται να υπερασπιστεί τον εαυτό της θα μπορεί να επιλέγει έναν δικηγόρο ο οποίος θα μιλά εκ μέρους της. Η φτωχότερη υφάντρα θα είναι τόσο ελεύθερη όσο κι ένας ιερέας.
    • Εάν η Αυτού Μεγαλειότης γράψει ένα γράμμα για κάποιον, στην περίπτωση που αυτό αντιτίθεται στον Κώδικα και βρίσκεται σε διαφωνία με το νόμο και τη δικαιοσύνη όπως έχει οριστεί στον Κώδικα, οι δικαστές δεν θα συμμορφωθούν σε σχέση με αυτό αλλά θα κρίνουν και θα δράσουν συνάμα όπως προστάζει η δικαιοσύνη.»
  • Στην Ελβετία ξεκινούν τον 13ο αιώνα να συνενώνονται μεμονωμένα φέουδα δημιουργώντας το μοντέλο της ομοσπονδίας (που θα ακολουθήσουν αργότερα οι ΗΠΑ, η Γερμανία και η Ε.Ε). Στην ομοσπονδία αυτή η εξουσία ασκείται όχι από έναν μονάρχη αλλά από τους ευγενείς συλλογικά οι οποίοι αποφασίζουν με ψηφοφορία.
  • Το 1569 εγκαθιδρύεται η Πολονο-Λιθουανική κοινοπολιτεία, μια μεγάλη επικράτεια που συμπεριλάμβανε εκτός από την Πολωνία, όλες τις Βαλτικές χώρες και μέρος της σημερινής Ουκρανίας και ΝΔ Ρωσίας. Το πολιτικό σύστημα της κοινοπολιτείας ονομάζεται «Δημοκρατία των ευγενών» ή «Χρυσή ελευθερία» διότι όλες οι αποφάσεις, ακόμη και εκλογή του μονάρχη λαμβάνονταν σε κοινοβούλια στα οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι των ευγενών από όλη την κοινοπολιτεία. Το σύστημα αυτό, που εξακολουθούσε να είναι ημι-φεουδαρχικό, λειτούργησε για έναν αιώνα απρόσκοπτα, τον επόμενο αιώνα όμως χαρακτηρίστηκε από εξεγέρσεις των δουλοπαροίκων, φαινόμενα αναρχίας και στρατιωτικές επεμβάσεις.

Αναγέννηση – Ουμανισμός

Το ουμανιστικό κίνημα κατά την περίοδο της Αναγέννησης (τέλη 14ου και 15ο αι.) ανακάλυψε τους αρχαίους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς και μέσα από αυτούς τις αρχές της Αθηναϊκής και Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Αυτό είχε ως επίπτωση να αμφισβητηθεί για πρώτη φορά η απόλυτη εξουσία του κλήρου και των ευγενών και να αναπτυχθεί από τους ουμανιστές ο προβληματισμός της συμμετοχής όλων των πολιτών στους κυβερνητικούς θεσμούς όπως συνέβαινε στις αρχαίες δημοκρατίες.

18ος -19ος αιώνας

Ενώ τον 15ο- 17ο αιώνα εκτός των ελαχίστων εξαιρέσεων που αναφέρθηκαν, στην Ευρώπη επικρατεί η μοναρχία με έλεγχο από τον κλήρο και τους φεουδάρχες, από τα τέλη του 17ο αιώνα οι επιρροές του διαφωτισμού αρχίζουν να εκδημοκρατίζουν τα πολιτικά συστήματα.

  • Στην Αγγλία μετά την λεγόμενη «Ένδοξη Επανάσταση» που ξεκίνησαν οι δύο Βουλές το 1688 εναντίον του βασιλιά, συντάσσεται από το βρετανικό κοινοβούλιο το 1689 η «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων» (Bill of Rights)  ή όπως είναι ο επίσημος τίτλος της “An Act Declaring the Rights and Liberties of the Subject and Settling the Succession of the Crown”. Η διακήρυξη αυτή που ως διάδοχος της Μάγκνα Κάρτα αποτέλεσε το νέο είδος συντάγματος για την Αγγλία, επανακαθόρισε τα όρια της εξουσίας του μονάρχη περιορίζοντας για πάντα την απόλυτη εξουσία του και προάσπισε το κύρος του κοινοβουλίου θεωρώντας το την υπέρτατη αρχή πάνω από όλους τους άλλους θεσμούς, οδηγώντας στην μετουσίωση του πολιτεύματος σε συνταγματική κοινοβουλευτική βασιλεία. Η διακήρυξη ανανεώθηκε το 1701 και το 1707 στην Αγγλία και τη Σκωτία.

 

  

  • Το 1755 η Κορσική κάτω από την καθοδήγηση του Pasquale Paoli, αποσχίζεται από την Γενουάτικη επικράτεια και ιδρύει μια ανεξάρτητη δημοκρατία. Ο Paoli, επηρεασμένος από τις διδαχές των διαφωτιστών Jean-Jacques Rousseau και Βολτέρου συντάσσει το πρώτο σύνταγμα της νεώτερης Ευρώπης που μεταξύ άλλων προέβλεπε δικαίωμα ψήφου και στις γυναίκες. Η δημοκρατία της Κορσικής καταλύθηκε 14 χρόνια αργότερα μετά την κατάκτηση του νησιού από τους Γάλλους, το σύνταγμα του Paoli όμως μέσω των διαφωτιστών έγινε διεθνώς γνωστό αποτελώντας πρότυπο για αυτά που ακολούθησαν σύντομα.
  • Στην Αμερική μετά την λήξη του Αγγλο-γαλλικού πολέμου το 1763, οι βρετανοί επέβαλαν στους άποικους αυξημένη φορολογία με την αιτιολόγηση ότι τους προστατεύουν από τα ξένα στρατεύματα. Οι άποικοι, δεδομένου ότι δεν είχαν δικαίωμα εκπροσώπησης στο βρετανικό κοινοβούλιο, θεώρησαν ότι η απόφαση αυτή είναι παράνομη και ότι προσβάλλονται τα δικαιώματα τους ως άγγλων πολιτών που προασπίζονταν από την βρετανική «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων», με συνέπεια να ξεσηκωθούν.
    Το 1772 δημιουργούνται Επαρχιακά Συμβούλια που αντικαθιστούν την βρετανική εξουσία και ύστερα από ένα τριετή πόλεμο ανεξαρτησίας στις 4 Ιουλίου 1776, εκπρόσωποι 13 αποικιών της Βόρειας Αμερικής συντάσσουν και υιοθετούν την διακήρυξη της Ανεξαρτησίας που στην ουσία ιδρύει της Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας είχε επιρροές από την Βρετανική «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων» (δικαίωμα δίκαιης δίκης) και ιδιαίτερα την Διακήρυξη Δικαιωμάτων της Βιρτζίνια (Ιούνιος 1776). Σε αντίθεση με τα ευρωπαϊκά όμως κείμενα, δεδομένου ότι η αμερικάνικη κοινωνία δεν είχε ευγενείς, δεν διέκρινε ταξικές διαφορές. Βασικές αρχές ήταν ο ρεπουμπλικανισμός και ο φιλελευθερισμός (ισότητα και ελευθερία): «όλοι οι άνθρωποι έχουν δημιουργηθεί ίσοι και είναι προικισμένοι από το δημιουργό τους με κάποια απαράβατα δικαιώματα, όπως τη ζωή την ελευθερία και την επιδίωξη της ευτυχίας».
  • Το 1787 συντάσσεται και το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών που ισχύει με τροποποιήσεις έως σήμερα και αποτελεί το πρώτο ομοσπονδιακό σύνταγμα στον κόσμο.
  • Το 1791 στην Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, ύστερα από απαίτηση του λαού συντάσσεται το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου το οποία προέβλεπε πολιτική ισότητα μεταξύ των αστών και των ευγενών και έθετε τους αγρότες υπό κρατική προστασία από τις αδικίες των ευγενών. Το σύνταγμα αυτό θορύβησε τη Ρωσίδα Τσαρίνα Εκατερίνα, που θεωρούσε την Κοινοπολιτεία de facto προτεκτοράτο, η οποία μαζί με του Πρώσους, φοβούμενοι γενικό ξεσηκωμό υπό την επιρροή των Γάλλων, επιτίθενται ένα χρόνο αργότερα διαμελίζοντάς την Κοινοπολιτεία, μειώνοντας την επικράτειά της στο 1/3.
  • Στη Γαλλία τον 18ο αιώνα επικρατούσε το πολιτικό σύστημα της απόλυτης μοναρχίας όπως το είχε εγκαθιδρύσει ο Λουδοβίκος ΙΔ (1643-1715). Ο βασιλιάς με λίγους ανώτερους λειτουργούς, που τους διάλεγε ο ίδιος, νομοθετούσε, όριζε τους φόρους και διέθετε όπως του άρεσε τον δημόσιο πλούτο καταναλώνοντας και ο ίδιος υπέρογκα ποσά σε διασκεδάσεις και πολυτέλειες. Υπήρχε μια μεγάλη τάξη ευγενών και ανώτερων κληρικών που απολάμβανε προνόμια ως κατάλοιπο της φεουδαρχίας ενώ είχε αρχίσει να αναπτύσσεται και μια Τρίτη Τάξη αστών επαγγελματιών (δικηγόροι, έμποροι, τραπεζίτες, κρατικοί υπάλληλοι) η οποία όμως όπως και ο λαός δεν είχε κανένα δικαίωμα στην εξουσία.
    Το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα το πολιτικό σύστημα και η Γαλλία περνά βαθιά κρίση που οδηγεί το 1789 σε ξεσηκωμό του λαού εναντίων της άρχουσας τάξης που είναι γνωστή ως Γαλλική Επανάσταση. Τα αίτια της γαλλικής επανάστασης είναι πολλά:
    • Οικονομική κρίση. Το γαλλικό κράτος ήταν στα πρόθυρα οικονομικής καταστροφής. Η ενεργή συμμετοχή στον πόλεμο της Αμερικάνικης Ανεξαρτησίας είχε αδειάσει τα ταμία.
    • Παρά την οικονομική κρίση το παλάτι εξακολουθούσε να επιδίδεται σε σπατάλες.
    • Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις που δοκιμάστηκαν από τον βασιλιά απέτυχαν.
    • Οι ευγενείς που έβλεπαν παρακμή του θρόνου αλλά και το ενδεχόμενο να χάσουν την φοροαπαλλαγή τους αναζητούσαν αφορμή να πάρουν στα χέρια τους την εξουσία.
    • Η Τρίτη Τάξη των αστών που ήλεγχε την οικονομία αναζητούσε και αυτή πρόσβαση στην εξουσία.
    • Οι γάλλοι διαφωτιστές και διανοούμενοι είχαν αρχίσει να εμψυχώνουν τον λαό με τις αρχές της ισονομίας και δημοκρατίας.
    • Η Αμερικάνικη Ανεξαρτησία αποτελούσε ένα επιτυχημένο παράδειγμα.
Τα γεγονότα που οδήγησαν στην επανάσταση είναι:

Το 1788 μετά τις αποτυχημένες προσπάθειες οικονομικής μεταρρύθμισης ο Λουδοβίκος ΙΔ’ αποφασίζει την σύγκλιση των Γενικών Τάξεων (Etats-Generaux) δηλαδή των ευγενών, του κλήρου και του λαού. Στην τελευταία συμμετείχαν εκπρόσωποι της τρίτης τάξης των αστών εκλεγμένοι με εθνική ψηφοφορία. Η σύγκλιση της συνέλευσης τον Μάιο του 1789 χειροτέρεψε την κατάσταση αντί να την βελτιώσει, διότι παρ’ όλο που η συνέλευση του λαού ήταν πλειοψηφία  οι δύο άλλες συνελεύσεις για να προστατεύσουν την πλειοψηφία τους υποστήριξαν ότι κάθε συνέλευση θα είχε μια ψήφο. Αυτό οδήγησε σε αποχώρηση της συνέλευσης του λαού και σε μια επίδειξη της δύναμής της ξεσηκώνοντας όλους τους πολίτες. Η κακή σοδιά του 1788 λόγω πολύ κακών καιρικών συνθηκών είχε ανεβάσει υπερβολικά τις τιμές των τροφίμων με συνέπεια ο λαός να έχει περιπέσει σε εξαθλίωση και έτσι ο ξεσηκωμός τους ήταν πρόσφορος.

Ως ξεκίνημα της Επανάστασης ισχύει η κατάληψη της Βαστίλης (φυλακή για πολιτικούς κρατούμενους) στις 14 Ιουλίου 1789 (από το 1880 Εθνική Επέτειος της Γαλλίας).

Η Γαλλική Επανάσταση σημαίνει την κοινωνική μετάλλαξη από την φεουδαρχική στην αστική κοινωνία. Η μοναρχία έπεσε και δημιουργήθηκε μια δημοκρατία. Για πρώτη φορά ανέλαβε η οικονομικά δυνατή αστική τάξη και πολιτική δύναμη από τους ευγενείς, οι οποίοι ήδη από πιο μπροστά έχαναν σε δύναμη. Μετά την ανακήρυξη των εκπροσώπων της Τρίτης Τάξης σε Εθνική Συντακτική Συνέλευση, αυτή ψήφισε στις 26 Αυγούστου 1789 την Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη που αποτέλεσε πρότυπο για πολλά μετέπιτα συντάγματα.

Με τη Γαλλική Επανάσταστη έχει ανοίξη ο δρόμος για τη δημοκρατία. Οι εξουσίες των μοναρχών σταδικά περιορίζονται μέσω συνταγμάτων και κοινοβουλίων ενώ τον 20 αιώνα αυξάνεται θεαμτικά το ποσοστό των δημοκρατικών πολιτευμάτων. Σήμερα παρ' όλο που υπάρχει σε πολλές περιοχές αισθητό έλλημα δημοκρατίας, η δημοκρατία - έστω θεωρητικά- είναι το αδιαμφισβήτητο πολίτευμα που μπορεί να εξασφαλίσει ελυθερία, ισονομία και ευημερία.

 

Ταξινόμηση των πολιτικών συστημάτων

 Αναφορά στα πολιτεύματα κάνει για πρώτη φορά ο Ηρόδοτος (διαχωρισμός σε Βασιλεία, Αριστοκρατία και Ισονομία). Εκείνος όμως που ασχολήθηκε συστηματικά με τα πολιτεύματα και την ταξινόμησή τους είναι ο Αριστοτέλης, ο οποίος φέρεται να έγραψε για τα πολιτεύματα 158 πολιτειών, αν και διασώθηκε μόνον η Αθηναίων πολιτεία.

Κατά τον Αριστοτέλη όταν ανώτατο όργανο της πολιτείας είναι ένα πρόσωπο, τότε το πολίτευμα καλείται μοναρχία. Όταν είναι περισσότερα του ενός προσώπου αλλά ανήκουν στην τάξη των αρίστων (ευγενών), τότε είναι αριστοκρατία. Τέλος όταν ανώτατο όργανο είναι το σύνολο των πολιτών, το πολίτευμα αποκαλείται δημοκρατία. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο τα τρία αυτά πολιτεύματα είναι ορθά μόνον όταν αποβλέπουν στο κοινό συμφέρον, διαφορετικά αποτελούν παρεκβάσεις. Η παρέκβαση της μοναρχίας είναι η τυραννίδα, της αριστοκρατίας η ολιγαρχία και της δημοκρατίας η οχλοκρατία.

Για τα τρία πολιτεύματα αυτά ο Αριστοτέλης διακρίνει και υποδιαιρέσεις:
 
Υποδιαιρέσεις πολιτευμάτων κατά Αριστοτέλη
Μοναρχία
Αριστοκρατία
Δημοκρατία
·         Βασιλεία -ηρωικών χρόνων
·         Βαρβαρική βασιλεία -απόλυτος, κληρονομική βάσει νόμου
·         Αισυμνητεία βασιλεία -αιρετή τυραννίδα
·         Λακωνική βασιλεία -κληρονομική στρατηγία
·         Παμβασιλεία -ο βασιλεύς κύριος των πάντων
·         Ολιγαρχία -δια πληρωμής μεγάλου τιμήματος
·         Αριστοκρατία -δια πληρωμής μικρού τιμήματος
·         Αριστοκρατία -κληρονομικής διαδοχής
·         Δυναστεία -κληρονομική αριστοκρατία κατά την οποία κυβερνούν οι άρχοντες και όχι ο νόμος
·         Δημοκρατία -ισότητας, αδιακρίτως ίσα δικαιώματα
·         Δημοκρατία -καθοριζόμενη από μικρά κοινωνικά τμήματα
·         Δημοκρατία -καθοριζόμενη από άμεμπτους πολίτες
·         Δημοκρατία -καθολικής συμμετοχής
·         Οχλοκρατία -τα ψηφίσματα υπερβαίνουν των νόμων
 

Ο Πλάτων ορίζει ακόμη ένα είδος πολιτεύματος την τιμαρχία όπου η εξουσία πηγάζει μόνο από μία φυλή και επιβάλλεται σε όλες τις άλλες φυλές της επικράτειας.
Ανάλογα με το από πού πηγάζει και ελέγχεται η κεντρική εξουσία θα μπορούσαμε να χωρίσουμε τα πολιτεύματα σε δύο ενότητες:

 
·         Απολυταρχικά πολιτεύματα (όπου η εξουσία πηγάζει από έναν ή μικρή ομάδα ανθρώπων χωρίς να μπορεί η μεγάλη πλειοψηφία του λαού να την ελέγξει)
Μοναρχία  (Αυτοκρατία – Βασιλεία – Τυραννίδα)
Οι κεντρικές εξουσίες πηγάζουν από έναν άρχοντα, κληρονομικό, σφετεριστή ή ακόμη και εκλεγμένο
Συνταγματική μοναρχία
Μοναρχία με περιορισμούς που ορίζει ένα συνταγματικό κείμενο αρχών που ο μονάρχης δεν μπορεί να τροποποιήσει
Δικτατορία
Οι εξουσίες πηγάζουν από έναν ή περισσότερους -συνήθως στρατιωτικούς - που έχουν ανατρέψει βίαια το ισχύον πολίτευμα
Φασισμός

Οι λαϊκή εξουσία περιορίζεται και μια μονοκρατορική ή ολιγαρχική εξουσία υπηρετεί το έθνος και την επικρατούσα εθνοτική ομάδα, εις βάρος των μειονοτήτων ή άλλων εθνοτήτων

Αριστοκρατία
Η εξουσία πηγάζει από μια ομάδα ευγενών
Ολιγαρχία
Η εξουσία ασκείται από μια μικρή ομάδα –όχι υποχρεωτικά αριστοκρατικής καταγωγής
Φεουδαλισμός
Ανεξάρτητα από την ύπαρξη κεντρικής εξουσίας, η εξουσία ασκείται περιφερειακά από τοπικούς άρχοντες-γαιοκτήμονες
Θεοκρατία
Η θρησκευτικοί ηγέτες και η θρησκευτική ιδεολογία έχουν πρωτεύοντα ρόλο στη λήψη αποφάσεων
Ταξικό πολίτευμα
Μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη επιβάλλεται προς όφελός της στις υπόλοιπες
 
·         Δημοκρατικά πολιτεύματα (όπου η εξουσία μπορεί να ελεγχθεί σε μικρό ή μεγάλο βαθμό από τον λαό)
Κοινοβουλευτική δημοκρατία
Η εξουσία ελέγχεται απόλυτα από εκλεγμένους αντιπροσώπους του λαού που απαρτίζουν το κοινοβούλιο
Προεδρική ή Βασιλευομένη δημοκρατία

Η κεντρική εξουσία πηγάζει από ένα εκλεγμένο ή κληρονομικό άρχοντα, αλλά ελέγχεται σε πολύ μεγάλο βαθμό από δημοκρατικούς θεσμούς π.χ. κοινοβούλιο

Ομοσπονδία
Συνένωση μικρών ημιαυτόνομων κρατιδίων σε ένα κεντρικό κράτος όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται δημοκρατικά
Άμεση δημοκρατία
Όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται από το λαό
Συμμετοχική δημοκρατία
Ο λαός συμμετέχει αποφασιστικά στη λήψη πολλών αποφάσεων
Αντιπροσωπευτική δημοκρατία

Η εξουσία ασκείται δημοκρατικά αλλά από αντιπροσώπους του λαού όπως εκπροσώπους τάξεων ή συντεχνιών, ηγέτες κοινοτήτων, άλλους εκλεγμένους εκπροσώπους

Σοβιετική δημοκρατία
Η εξουσία ασκείται από μια ευρεία κοινωνική τάξη π.χ. εργάτε

Πέραν των συγκεκριμένων πολιτικών συστημάτων υπάρχουν διάφορα κοινωνικο - οικονομικά συστήματα και θεωρίες που επιδρούν σημαντικά στον τρόπο διακυβέρνησης. Αυτά είναι:

  • Καπιταλισμός (διαχείριση της παραγωγής και των κεφαλαίων από ιδιώτες και ιδιωτικές επιχειρήσεις και καθορισμός των συναλλαγών βάσει της ελεύθερης αγοράς)
  • Φιλελευθερισμός (θέτει ως κύριο στόχο τη θρησκευτική, πολιτική ή οικονομική ελευθερία του ατόμου)
  • Νέο-φιλελευθερισμός (μείωση του κρατισμού, περιορισμό των παρεμβάσεων του κράτους στην οικονομία και απελευθέρωση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας από την γραφειοκρατία)
  • Σοσιαλισμός (τα μέσα παραγωγής και κατανομής των αγαθών κατέχονται και ελέγχονται από κοινωνικές ομάδες ή το κράτος)
  • Κομμουνισμός (η ιδιοκτησία είναι συλλογική και όλοι οι άνθρωποι έχουν ισότιμο κοινωνικό status και δικαιώματα).
  • Αναρχισμός (κατάργηση των κεντρικών εξουσιών και προώθηση της αυτοδιαχείρισης με προσωπική ευθύνη που έχει το άτομο για τις πράξεις του απέναντι στον εαυτό του και το κοινωνικό σύνολο).
  • Οικοαναρχισμός (υποστηρίζει την κοινωνική μορφή με μικρές αυτόνομες οικοκοινότητες των 50-150 ανθρώπων).
  • Εθνικισμός (το έθνος αποτελεί την υπέρτατη αξία και η πολιτική διαμορφώνεται με βάση το συμφέρον της γηγενούς εθνοτικής ομάδας συχνά σε βάρος των μειονοτήτων ή άλλων εθνών) πρβλ. Φασισμός
  • Εθνικοσοσιαλισμός (συνδυασμός σοσιαλισμού και εθνικισμού)
Απολυταρχικά πολιτεύματα

 
Τα απολυταρχικά πολιτεύματα, όπου η εξουσία πηγάζει από έναν ή μικρή ομάδα ανθρώπων, συχνά εξυπηρετώντας τα συμφέροντα μιας κάστας (προνομιούχας ομάδας) ανθρώπων, αναπτύχθηκαν με διάφορες μορφές:

α. Απόλυτη μοναρχία είναι η μορφή μοναρχικού πολιτεύματος, στο οποίο η εξουσία του μονάρχη (βασιλιά, αυτοκράτορα, τσάρου, σουλτάνου, εμίρη, πρίγκιπα, δικτάτορα κ.ο.κ.) δεσμεύεται μόνο από τους κανόνες δικαίου, που θέτει ο ίδιος ως μόνο κυρίαρχο όργανο της πολιτείας. Αρχικά ο μονάρχης ασκούσε εξουσία που θεωρείτο ότι εκπορευόταν από το Θεό. Στην αυτοκρατορική Ρώμη ο λαός μεταβιβάζει στο αυτοκράτορα την εξουσία και τον αποδεσμεύει από τους νόμους για το καλό του έθνους. Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνταν στο 13ο αιώνα ο Θωμάς Ακινάτης (1225-1274), που διατυπώνει τη θεωρία της υποταγής.
Στη νεότερη Ελλάδα από το 1833 έως το 1843 υπήρχε απόλυτη μοναρχία, την οποία επέβαλαν οι "μεγάλες δυνάμεις" (Αγγλία, Γαλλία και η Ρωσία) με το άρθρο 3 του Πρωτοκόλλου του Λονδίνου του 1830, ως αντίβαρο στην αναγνώριση του ελληνικού κράτους και εγγύηση ότι ο μονάρχης θα εξυπηρετούσε τα εσωτερικά και διεθνή συμφέροντά τους. Στις 25.04.1832 συνυπέγραψαν τη Συνθήκη του Λονδίνου με την οποία όρισαν ως μονάρχη της Ελλάδας τον Πρίγκιπα Όθωνα της Βαυαρίας.

β. Περιορισμένη ή συνταγματική μοναρχία είναι το πολίτευμα όπου η εξουσία του μονάρχη περιορίζεται από ένα χάρτη δικαιωμάτων των πολιτών (Magna Carta, Σύνταγμα) που δεν μπορεί μόνος του να μεταβάλει ή να καταργήσει. Πρωτοεμφανίζεται στο Μεσαίωνα όπου οι ευγενείς (φεουδάρχες) και ο κλήρος βαθμιαία περιόρισαν τη μοναρχική εξουσία. Στη συνταγματική μοναρχία, ο μονάρχης έχει τις αρμοδιότητες που του παρέχει το Σύνταγμα και εκείνες για τις οποίες δεν προβλέπεται ρητά αρμοδιότητα άλλου οργάνου. Συνταγματική μοναρχία ήταν το πολίτευμα της Ελλάδας από το 1844 έως το 1862.

Η μοναρχία δεν ήταν πάντα κληρονομική. Υπάρχει και η Αιρετή μοναρχία όπου ο μονάρχης εκλέγεται από καθοριμένους εκλέκτορες όπως συνέβαινε στην αρχαία Ρώμη, στο Βυζάντιο, και σε οριμένα κράτη της μεσαιωνικής Ευρώπης.

Τον 19ο αιώνα στην Ευρώπη, παράλληλα με την ευρύτερη καθιέρωση των κοινοβουλίων, εμφανίζεται η κοινοβουλευτική μοναρχία, η οποία είναι μια μορφή περιορισμένης μοναρχίας, όπου οι υπουργοί διορίζονται και παύονται από το μονάρχη αλλά για να παραμείνουν χρειάζονται τη συναίνεση της βουλής. Αποτελεί την τελευταία φάση της μετάβασης προς τη βασιλευομένη δημοκρατία.

Η μοναρχία θεμελιώθηκε θεωρητικά στην αρχή της κρατικής ουδετερότητας του Benjamin Constant (1767-1830), κατά την οποία για να μην κατακερματιστεί η κοινωνία λόγω των αντιμαχόμενων κοινωνικών συμφερόντων χρειάζεται μια εξουσία ουδέτερη, με σύμβολο το μονάρχη, ώστε να διασωθεί η συνοχή και η ενότητα της πολιτείας και προασπιστεί η ακεραιότητα της επικράτειας. Η αρχή αυτή είναι βέβαια το ψευδώνυμο μιας πολιτικής εξουσίας των οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων που εξέφραζαν οι μονάρχες. Στόχος της εξουσίας αυτής είναι να εξυψωθεί βγαίνοντας έξω από την πολιτική και κοινωνική αμφισβήτηση ώστε να εμφανίζεται ως ιστορικά και λογικά νομιμοποιημένη. 

Η μοναρχία διαρκεί σε κάποιες περιπτώσεις έως σήμερα, αν και σήμερα οι εξουσίες των μοναρχών είναι περισσότερο τυπικές παρά ουσιαστικές.

 World_Monarchies

Χάρτης με σύγχρονα πολιτευματα που στηρίζονται στη μοναρχία (2007)

     Συνταγματική/Κοινβουλευτική Μοναρχία     Βρετανική κοινοπολιτεία     Ημι-συνταγματική μοναρχια     Απόλιτη μοναρχία     Μοναρχία σε κάποιες εθνοτικές ομάδες
γ. Δικτατορία. Στη δικτατορία μια ομάδα -συνήθως στρατιωτικών- υπό έναν ηγέτη (δικτάτορα), καταλαμβάνει πραξικοπηματικά την εξουσία υπό το πρόσχημα της εσωτερικής αστάθειας, καταργώντας το υπάρχον πολίτευμα και εγκαθιστώντας ένα αυταρχικό. Κύριο χαρακτηριστικό της δικτατορίας είναι η συγκέντρωση της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας στο πρόσωπο του δικτάτορα, η οποία συνδυάζεται και με έλεγχο επί της δικαστικής εξουσίας. Μάρτυρες δικτατοριών είναι οι "αναγκαστικοί νόμοι" και τα "νομοθετικά διατάγματα" που ως όροι υποδηλώνουν ακριβώς ότι δεν έχουν ψηφιστεί από δημοκρατικά εκλεγμένο Κοινοβούλιο. Ο όρος dictator, όσο και αν φαίνεται περίεργο προέρχεται από μια δημοκρατική διαδικασία. Συγκεκριμένα στην αρχαία Ρώμη ένας από τους εκλεγμένους magistratus (υπουργούς)  ονομαζόταν dictator και προοριζόταν να αναλαμβάνει την απόλυτη εξουσία σε περιόδους πολεμικών κρίσεων για 6 μήνες προς όφελος της απαραίτητης ευελιξίας του κράτους. Οι σύγχρονες δικτατορίες δεν αυτοαποκαλούνται δικτατορίες και υπό την πίεση της διεθνούς κοινότητας προσπαθούν να αποδεικνύουν ότι οδηγούν τη χώρα τους σταδιακά στη δημοκρατία. Όταν μια δικτατορία ασκεί την εξουσία της κάτω από μια συγκεκριμένη ιδεολογία τότε την εντάσσουμε στα ολοκληρωτικά πολιτεύματα.

γ. Ολοκληρωτικό πολίτευμα (π.χ. φασισμός, εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία, πρώην «υπαρκτός σοσιαλισμός») είναι το πολίτευμα όπου μια ιδεολογία επικρατεί των δικαιωμάτων και ελευθεριών του πολίτη. Ο όρος ολοκληρωτισμός (totalitarism) εκφράστηκε πρώτη φορά από τον Giovanni Amendola το 1923 ο οποίος με αυτόν τον τρόπο περιέγραφε τον ιταλικό φασισμό της εποχής ως ένα σύστημα διαφορετικό από τα άλλα αυταρχικά πολιτεύματα με την έννοια ότι επιβαλλόταν συνολικά σε όλες τις πτυχές ζωής των ανθρώπων. Το ολοκληρωτικό πολίτευμα ασκείται από έναν ηγέτη και μια μικρή ομάδα εξουσιαστών οι οποίοι στο όνομα της ιδεολογίας κυβερνούν αυταρχικά, εισχωρώντας στις ιδιωτικές πτυχές της ζωής των ανθρώπων και επιχειρώντας την επιβολή και αναπαραγωγή της ιδεολογίας με οιοδήποτε μέσο (προπαγάνδα, εξορίες, φυλακίσεις, δολοφονίες).

Στην Ελλάδα παρ΄ όλο που κατά τον 20 αιώνα υπήρξαν αρκετά πραξικοπήματα στα ολοκληρωτικά πολιτεύματα με ιδεολογικό πλαίσιο μπορούμε εντάξουμε την δικτατορία του Ι. Μεταξά (4/8/1936-29/1/1941) και τη δικτατορία των Συνταγματαρχών (21/4/1967-21/7/1974).

Δημοκρατικό πολίτευμα

«Δημοκρατία είναι το όνομα που δίνουμε στο λαό κάθε φορά που τον χρειαζόμαστε»,
Robert de Flers
, Γάλλος συγγραφέας

«Ο μόνος τρόπος να εφαρμόσεις τη δημοκρατία είναι να εφαρμόσεις τη δημοκρατία»,
Χου Σι
, κινέζος φιλόσοφος

 «Η δημοκρατία οφείλει να είναι κάτι περισσότερο από δύο λύκους και ένα πρόβατο να ψηφίζουν για το τι θα φάνε», James Bovard, αμερικανός συγγραφέας

 «Δημοκρατία είναι η κυβέρνηση του λαού, από το λαό για το λαό»,
Αβραάμ Λίνκολν
, πρόεδρος των ΗΠΑ

«H δημοκρατία είναι το χειρότερο πολίτευμα εκτός από όλα αυτά τα που έχουν δοκιμαστεί κατά καιρούς μέχρι τώρα», Winston Churchill, πρωθυπουργός της Αγγλίας

«Άριστη δημοκρατία είναι εκείνη που δεν έχει ούτε πολύ πλούσιους πολίτες ούτε πολύ φτωχούς» Θαλής ο Μιλήσιος, έλληνας φιλόσοφος

«Δημοκρατία ονομάζουμε το να κυβερνούν όχι οι λίγοι αλλά οι πολλοί»,
Περικλής
, Αθηναίος πολιτικός

 

 

Δημοκρατία είναι το πολίτευμα, στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό και ασκείται από αυτόν ή εκπροσώπους του.

Ο όρος θεωρείται ότι προέρχεται από τις λέξεις "δήμος" (= λαός) και "κρατώ" (=εξουσιάζω). Στο Πάριο Χρονικό το συναντούμε και με την έννοια: το Κράτος των Δήμων που συνενώθηκαν από τον Θησέα, που είναι και πιθανή αρχική προέλευση μια και που τότε για πρώτη φορά ετέθησαν οι βάσεις των από κοινού αποφάσεων δια ψηφοφορίας μεταξύ των εκπροσώπων των δήμων.

Ως Δημοκρατία σήμερα περιγράφεται όχι μόνο ένα πολιτικό σύστημα αλλά και μια πολιτική φιλοσοφία. Στην δημοκρατία απαιτούνται να υπάρχουν δύο βασικές αρχές:

  • ίση δυνατότητα πρόσβασης στην εξουσία από όλους και
  • προάσπιση των ελευθεριών και δικαιωμάτων για όλους (ανεξάρτητα καταγωγής, φυλής ή ιδεολογίας).

Δημοκρατία και Republic
Ο όρος republic προέρχεται από το re(s)publica (=υπόθεση του λαού) που ονομαζόταν έτσι η δημοκρατία της αρχαίας Ρώμης. Αν και τα λεξικά τους θεωρούν ταυτόσημους όρους στην πράξη υπάρχει μια διαφοροποίηση που εκφράζεται στο αποκορύφωμά της με τις δύο μεγάλες αμερικανικές παρατάξεις (republicans και democrats). Η διαφοροποίηση έγκειται στο ότι republic θεωρείται η αντιπροσωπευτική δημοκρατία ενώ democracy θεωρείται η ιδεατή μορφή όπου o λαός έχει άμεση πρόσβαση στην εξουσία. Ο λόγος αυτής της διάκρισης ίσως να οφείλεται στην προέλευση των όρων: ενώ η Αθηναϊκή δημοκρατία στο αποκορύφωμά της εξασφάλιζε ισότητα μεταξύ όλων των (ελεύθερων άρενων) πολιτών, στη Ρώμη η Republica ακόμη και στην καλύτερή της μορφή ήταν μια ταξική δημοκρατία όπου ανάλογα με την κοινωνική τάξη ίσχυαν άλλα δικαιώματα.
 
Η σύγχρονη δημοκρατία δεν προέρχεται από την Αθηναϊκή δημοκρατία αλλά από την ανάγκη των προνομιούχων τάξεων να ελέγχουν τις εξουσίες των ηγετών (βλ. ιστορική εξέλιξη των πολιτευμάτων). Η πρόσβαση μεγαλύτερης μάζας πολιτών στις προνομιούχες τάξεις σε συνδυασμό με την απώλεια εξουσίας των αρχόντων και την καθοδήγηση θεωρητικών διαφωτιστών οδήγησε κατ' ανάγκη στην σταδιακή εκδημοκρατικοποίηση των πολιτευμάτων.
Έτσι η σύγχρονη δημοκρατία υπάγεται στην έννοια του πλουραλιστικού πολιτεύματος, που δέχεται ως βάση του την πολλαπλότητα των κοινωνικών συμφερόντων και τη νομιμότητα της διαδικαστικής σύγκρουσης μεταξύ τους.

Θεωρία της Δημοκρατίας
Πρώτες σημαντικές αναφορές στη δημοκρατία και τα προτερήματά της γίνονται από τον Ηρόδοτο (που την αποκαλεί «ισονομία»), τον Αριστοτέλη στην Αθηναίων Πολιτεία και αργότερα από τον Κικέρωνα στο De re publica.

Στην νεότερη ιστορία η θεωρία που ανήγαγε για πρώτη φορά το λαό ως σύνολο ανθρώπων που ζουν στην πολιτεία, σε νομιμοποιητικό παράγοντα της εξουσίας είναι αυτή του κοινωνικού συμβολαίου του άγγλου φιλόσοφου  Thomas Hobbes (1588-1679), που δημοσίευσε στο βιβλίο Leviathan το 1651. Κατά τη θεωρία αυτή, με σκοπό την αντιμετώπιση του κινδύνου των εξωτερικών εχθρών και του πολέμου όλων εναντίον όλων, οι άνθρωποι μιας πολιτείας συνάπτουν μεταξύ τους ένα συμβόλαιο, με το οποίο μεταβιβάζουν τα δικαιώματά τους στην πολιτεία (civitas), δηλ. στο - εν τέλει αποκομμένο από το λαό - κράτος.

O John Locke (1632- 1704) προχώρησε τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου ισχυριζόμενος ότι μεταβιβάζονται στο κράτος εκείνα τα δικαιώματα, η υλοποίηση των οποίων προϋποθέτει αναγκαστικά την ανάθεσή τους στο κράτος.

Ο Jean Jacques Rousseau (1712-1778) με το έργο του “Contrat social” (κοινωνικό συμβόλαιο) συνδέθηκε με τις παραπάνω θεωρίες επεκτείνοντάς τες. Διείδε ότι η ατομική ιδιοκτησία και η έλλειψη ισότητας οδηγούν στους κοινωνικούς ανταγωνισμούς, που επιβαρύνονται από τη δημιουργία του κράτους και την επακόλουθη καταπίεση από τους άρχοντες. Οι άνθρωποι ενώνονται πολιτικά παραμένοντας όμως ελεύθεροι, αφού μεταβιβάζουν τα δικαιώματά τους στο ιδεατό σύνολο των συμβαλλομένων στην κοινότητα και οδηγούνται στη γενική θέληση και στον απόλυτο αυτοκαθορισμό των μελών της κοινωνίας. Έτσι στη δημοκρατία ο πολίτης είναι και υπήκοος, ο κυβερνών είναι και κυβερνώμενος. Αποτέλεσμα είναι η λαϊκή κυριαρχία να καθίσταται αναπαλλοτρίωτη, αδιαίρετη, αλάθητη και απεριόριστη.

Οι αντιλήψεις αυτές προσδιόρισαν το ιδεολογικό περιεχόμενο της γαλλικής επανάστασης του 1789. Στο άρθρο 3 της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (26.08.1789) ορίζεται ως πηγή της κυριαρχίας το έθνος (και όχι ο λαός, διότι οι συντάκτες της ήθελαν να μην έχει ο βασιλέας την ιδιότητα του συμβόλου του έθνους αλλά να είναι απλώς αντιπρόσωπος του έθνους και πρώτος δημόσιος λειτουργός) και ότι "κανένας σύλλογος ή άτομο δεν μπορεί να ασκήσει εξουσία που δεν του έχει δοθεί". Έτσι η αρχή της εθνικής κυριαρχίας διέπει τα μεταγενέστερα γαλλικά συνταγματικά κείμενα, σε αντίθεση με τα αμερικανικά συνταγματικά κείμενα που διέπονται από την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.

Στην πράξη διεθνώς αλλά και στη χώρα μας η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας δεν σημαίνει ταύτιση κυβερνώντων και κυβερνωμένων αλλά υιοθέτηση της αρχής του ελέγχου των κυβερνώντων μέσω του εκλέγειν και συνεπώς της πλειοψηφίας.

Στην νεότερη Ελλάδα η εθνική κυριαρχία, δηλαδή η κυριαρχία του λαού ως επίδραση των κειμένων της γαλλικής επανάστασης, κατοχυρώνεται για πρώτη φορά στο Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827 και στη συνέχεια στα Συντάγματα του 1864, του 1911, του 1927, του 1952 και του 1975, όπως αυτό αναθεωρημένο ισχύει σήμερα. Όλοι λοιπόν οι Έλληνες είναι μέλη του λαού υπό ευρεία έννοια και αποτελούν πηγή της εξουσίας. Η κυριαρχία αυτή ασκείται στο όνομα όλων από το εκλογικό σώμα άρα από τον λαό. Ο Αλέξανδρος Σβώλος επισημαίνει ότι «οι εκλογείς, εφ’ όσον η διαμόρφωσις της συνειδήσεως αφήνεται ελευθέρα διαχωρίζονται κατά κοινωνικάς τάξεις και ομάδας και …εντός εκάστης εξ αυτών διαμορφούνται διάφορος κοινή θέλησις αναλόγως των αντιθέτων ή διαφόρων κοινωνικών και ηθικών συμφερόντων».
 
Μορφές δημοκρατίας
Πάμπολλες είναι οι μορφές και οι εκφάνσεις της δημοκρατίας και τα αντίστοιχα πολιτικά συστήματα. Άμεση και αντιπροσωπευτική δημοκρατία, στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας προεδρευομένη κοινοβουλευτική και προεδρική δημοκρατία, βασιλευομένη και προεδρευομένη δημοκρατία, συμμετοχική δημοκρατία είναι κάποιες από αυτές.

  • Άμεση δημοκρατία ήταν αυτή του «Χρυσού Αιώνος του Περικλέους», όπου ο λαός ήταν το μοναδικό πολιτειακό όργανο και ασκούσε δια των συνελεύσεών του ο ίδιος την εξουσία. Αμιγής άμεση δημοκρατία σήμερα δεν μπορεί να υπάρξει. Είναι όμως πολύ σημαντικός εδώ ο ρόλος που μπορούν να παίξουν οι νέες τεχνολογίες και το διαδίκτυο προς την κατεύθυνση της αξιοποίησης στοιχείων άμεσης δημοκρατίας, όπως άλλωστε μπορεί να συμβαίνει και με τη νομοθετική πρωτοβουλία και αρμοδιότητα του λαού, το δημοψήφισμα κ.α.
     
  • Αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι αυτή, στην οποία η εξουσία ασκείται από τους εκλεγμένους αντιπροσώπους του λαού με δεδομένο ότι πηγή της εξουσίας είναι ο λαός που καλείται κατά τακτά χρονικά διαστήματα να επιλέξει τους αντιπροσώπους του. Η σχέση αντιπροσωπείας διέπεται από την αρχή της ελεύθερης και όχι της επιτακτικής εντολής, άρα οι αντιπρόσωποι δεν δεσμεύονται από τη συγκεκριμένη θέληση των συγκεκριμένων εντολέων τους. Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία σήμερα λειτουργεί κατά κανόνα μέσω του θεσμού των κοινοβουλείων οπότε την ονομάζουμε κοινοβουλευτική δημοκρατία.
     
  • Η κοινοβουλευτική δημοκρατία προέρχεται από την Αγγλία όπου λειτούργησε για πρώτη φορά οργανωμένα ο θεσμός των κοινοβουλίων και των πολιτικών παρατάξεων ως μέσω ελέγχου της εξουσίας του βασιλιά. Στην σύγχρονη κοινοβουλευτική δημοκρατία ισχύει η αρχή των πολιτικών παρατάξεων και της πλειοψηφίας. Δηλαδή οι αντιπρόσωποι οργανώνονται σε πολιτικές παρατάξεις, η κυβέρνηση σχηματίζεται την πλειοψηφούσα παράταξη στο κοινοβούλιο ενώ οι αντιπρόσωποι δίνουν ψήφο εμπιστοσύνης ή όχι στην κυβέρνηση και ψηφίζουν ή όχι τα νομοθετήματά της. Στην κυβέρνηση η οποία αποτελείται από υπουργούς και υφυπουργούς προΐσταται από τον αρχηγό της (πρωθυπουργός, καγκελάριος).
    Η διαδικασία αυτή ενώ φαίνεται αρκετά δημοκρατική στην πράξη έχει αρκετά δημοκρατικά ελλείμματα όπως:
    • εν ονόματι της σταθερής κυβέρνησης οι πλειοψηφούσα παράταξη ενισχύεται από το εκλογικό σύστημα με επιπλέον αριθμό αντιπροσώπων έτσι στο κοινοβούλιο δεν υπάρχει άμεση αναλογία της βουλής του λαού
    • η αντιπρόσωποι της πλειοψηφούσας παράταξης αισθάνονται ηθική υποχρέωση να υπερψηφίζουν τα κυβερνητικά νομοθετήματα έστω και αν συχνά διαφωνούν και
    • οι μειοψηφούσες παρατάξεις, με στόχο την πρόσβαση στην εξουσία, συνήθως καταψηφίζουν τα νομοθετήματα έστω και αν συμφωνούν με αυτά.
       
  • Βασιλευομένη και προεδρευομένη δημοκρατία. Στις περισσότερες χώρες με δημοκρατικό πολίτευμα υπάρχει ο θεσμός του αρχηγού του κράτους. Αν και οι εξουσίες του είναι είναι πολύ περιορισμένες και ελέγχονται από το κοινοβούλιο, ο θεσμός αυτός διατηρείται ακόμη σήμερα ως κατάλοιπο της πάλε ποτέ εξουσίας των μοναρχών. Εάν ο αρχηγός του κράτους είναι κληρονομικός τότε ονομάζουμε το πολίτευμα βασιλευομένη δημοκρατία (Ισπανία, Αγγλία, Σκανδιναβικές χώρες κ.ο.κ.) αν ο αρχηγός του κράτους είναι αιρετός (συνήθως από το κοινοβούλιο) η δημοκρατία ονομάζεται προεδρευομένη δημοκρατία.
     
  • Στην προεδρευομένη κοινοβουλευτική δημοκρατία κεντρικό όργανο της εκτελεστικής εξουσία είναι η κυβέρνηση, η οποία εξαρτάται από την εμπιστοσύνη της βουλής ενώ ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο αρχηγός δηλ. του κράτους δεν έχει ουσιαστικές πολιτικές αρμοδιότητες. Αυτή είναι η περίπτωση της Ελλάδας.
     
  • Η προεδρική δημοκρατία είναι μια ειδική περίπτωση δημοκρατικού πολιτεύματος. Στην προεδρική δημοκρατία ο αρχηγός κράτους εκλέγεται άμεσα από τον λαό (π.χ. Γαλλία, Κύπρος, Ρωσία, Νότια Αφρική), είτε από ειδικό σώμα εκλεκτόρων που εκλέγονται από τον λαό (π.χ. Η.Π.Α.) και έχει ουσιαστικές πολιτικές αρμοδιότητες. Ο πρόεδρος υπακούει στο σύνταγμα, είναι απόλυτα υπεύθυνος για την πολιτική ασκείται και ελέγχει την κυβέρνηση ενώ το κοινοβούλιο εγκρίνει ή όχι τις αποφάσεις του. Σε κάποιες περιπτώσεις (π.χ. Γαλλία, Ρωσία) υπάρχει και η θέση του πρωθυπουργού ενώ η κυβέρνησή του πρέπει να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης από τη βουλή, στην περίπτωση αυτή το πολιτικό σύστημα αποκαλείται ημιπροεδρική δημοκρατία. Η προεδρική δημοκρατία λόγω των υπερεξουσιών που συγκεντρώνονται σε ένα πρόσωπο, αποκαλείται από πολλούς και ως εκλεγμένη συνταγματική μοναρχία. Είναι το πιο διαδεδομένο πολιτικό σύστημα σήμερα στον πλανήτη, αλλά δεν είναι τυχαίο ότι στην πλειοψηφία τους οι χώρες που το εφαρμόζουν είναι του λεγόμενου "τρίτου κόσμου" ή πρώην αποικίες.
     
  • Η ομοσπονδιακή δημοκρατία είναι μια πιο σύνθετη δομή δημοκρατίας. Οι ομοσπονδιακές δημοκρατίες (Γερμανία, ΗΠΑ) αποτελούνται από μικρά κρατίδια/πολιτείες που έχουν δικά τους εκλεγμένα τοπικά κοινοβούλια και κυβερνήσεις. Η εθνική πολιτική (εξωτερική πολιτική, εθνική οικονομία) πραγματοποιείται από μια κεντρική κυβέρνηση και ένα κεντρικό κοινοβούλιο, στο οποίο συμμετέχουν αντιπρόσωποι από τους τοπικούς θεσμούς.
     
  • Η συμμετοχική δημοκρατία, είναι μια ενδιάμεση μορφή μεταξύ της άμεσης και της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Στη συμμετοχική δημοκρατία λειτουργεί το κοινοβούλιο με εκλεγμένους αντιπροσώπους αλλά παράλληλα καλούνται συχνά και οι πολίτες να ψηφίζουν σημαντικές αποφάσεις μέσω δημοψηφισμάτων ή τακτικών εθνικών ψηφοφοριών. Έτσι ο λαός δεν περιορίζεται στην εκλογή των αντιπροσώπων αλλά συμμετέχει διαρκώς στη διαμόρφωση και τον έλεγχο της κυβερνητικής πολιτικής. Το σύστημα αυτό εφαρμόζεται σήμερα μόνο σε μια χώρα, την Ελβετία.
    Η Ελβετία ως κράτος δημιουργήθηκε από τη συνένωση μικρών κρατιδίων (καντόνια) και ήδη από τον 13ο αιώνα είχε εφαρμόσει το ομοσπονδιακό σύστημα όπου η διακυβέρνηση γινόταν απο κοινού με αντιπροσώπους των κρατιδίων. Η πρακτική αυτή εξελίχθηκε σε ένα σύστημα άκρως δημοκρατικό με πολλά στοιχεία που υπάρχουν μόνο εκεί:
    • δεν υπάρχει ένας αρχηγός κράτους όπως στις άλλες χώρες, αλλά ένα ομοσπονδιακό συμβούλιο 7 αντιπροσώπων από όλες τις μεγάλες παρατάξεις, οι οποίοι εκλέγουν μεταξύ τους έναν πρόεδρο και έναν αντιπρόεδρο "ίσους μεταξύ ίσων" να εκπροσωπούν την χώρα για ένα έτος.
    • Οι εκλογές γίνονται με απλή αναλογική και δεν υπάρχει όριο εισόδου ενός κόμματος στο κοινοβούλιο. Έτσι ακόμη και κόμματα με 0,4% εκπροσωπούνται με 1 βουλευτή.
    • Η διακυβέρνηση γίνεται από κοινού από τα 4 μεγάλα κόμματα που εκπροσωπούν το 80% περίπου του εκλογικού σώματος, οι δε αρμοδιότητες μοιράζονται ανάλογα με τα ποσοστά τους στις εκλογές  (κυβερνώσα βουλή)
    • Οι πολίτες μπορούν να ακυρώσουν έναν ψηφισμένο νόμο αν συλλέξουν 50.000 υπογραφές διαμαρτυρίας μέσα σε 100 μέρες από την ψήφισή του
    • Οι πολίτες μπορούν να εισηγηθούν την ψήφιση ενός νόμου, ακόμη και τροποποίηση του συντάγματος αν συλλέξουν 100.000 υπογραφές ψηφοφόρων.
    • Πολλές σημαντικές αποφάσεις παραπέμπονται συχνά στο λαό για ψηφοφορία. Η ψηφοφορίες των πολιτών γίνονται 2-3 φορές τον χρόνο μέσω συστημένων ταχυδρομικών επιστολών.

Το πρωτοποριακό -ελάχιστα γνωστό- αυτό πολιτικό σύστημα που θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για άλλες χώρες, έχει εξασφαλίσει στην Ελβετία μια διαρκή πολιτική σταθερότητα που αντικατοπτρίζεται σε οικονομική ανάπτυξη και τραπεζική εγγύηση. (Βλ.  Politics of Switzerland).

Δημοκρατικότητα της Δημοκρατίας

Ο όρος «δημοκρατία» σήμερα καλύπτει εντελώς διαφορετικά και άσχετα μεταξύ τους πολιτικά συστήματα. Το γιατί συμβαίνει αυτό είναι σχεδόν πρόδηλο και αφορά στα νομιμοποιητικά χαρακτηριστικά που έχει η αρχή της πλειοψηφίας και η αντίστοιχη διαδικασία. Σχεδόν όλες οι πολιτικές και πολιτειακές δομές, τα πολιτικά συστήματα και τα συνταγματικά κείμενα αυτοχαρακτηρίζονται δημοκρατικά, επικαλούμενα το λαό ως πηγή της εξουσίας επιχειρούν να νομιμοποιήσουν την ισχύ τους δια της επικλήσεως της δημοκρατικής αρχής, του τεκμηρίου δηλαδή της αρμοδιότητας υπέρ του λαού.

Υπάρχουν πολλές αποκαλούμενες δημοκρατίες που είναι μόνο κατ' ευφημισμόν δημοκρατίες χωρίς έχουν τα βασικά χαρακτηριστικά του δημοκρατικού πολιτεύματος. Εκτός από αρκετές προεδρικές δημοκρατίες -ιδιαίτερα της Αφρικής- όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί λειτουργούν ελάχιστα, διάφορες "Λαϊκές Δημοκρατίες", με το άλλοθι της εξουσίας υπέρ του λαού λειτουργούν με πολιτικά συστήματα που απέχουν πολύ από τις βασικές δημοκρατικές αρχές.

Στον παγκόσμιο χάρτη που ακολουθεί σημειώνονται με μπλε χρώμα οι χώρες που αυτοαποκαλούνται δημοκρατίες.

     

Παγκόσμιος χάρτης αυτοαποκαλούμενων δημοκρατιών (με μπλε χρώμα)

Στη πράξη όμως πάρα πολλές από τις "δημοκρατίες" έχουν σημαντικά ελλήματα ελευθερίας και ισονομίας. Το περιοδικό Economist έκανε μια μελέτη το 2007 θέτοντας συγκεκριμένα κριτίρια δημοκρατικότητας ενός πολιτεύματος και παρήγε τον παρακάτω χάρτη όπου επισημαίνωνται με διαβαθμίσεις πόσο δημοκρατικά είναι τα υπάρχοντα πολιτεύματα.

Χάρτης πραγματικού βαθμού δημοκρατίας των πολιτευμάτων (Economist, 2007).
Όσο πιο ανοικτό είναι το χρώμα τόσο περισσότερο δημοκρατικό είναι το πολίτευμα.

Η δημοκρατία έχει ως αναγκαία βάση την πολιτική συνείδηση των πολιτών και των φορέων δημόσιων λειτουργημάτων. Ο ρυθμιστικός ρόλος του Προέδρου είναι βαθύτατα πολιτικός. Στόχος του είναι η διευκόλυνση της διαλεκτικής μεταξύ των κομμάτων και των άλλων εκπροσωπήσεων του κυρίαρχου λαού, με γνώμονα τη διαφύλαξη της λαϊκής κυριαρχίας. Η διοίκηση, η εκπαίδευση, η δικαιοσύνη και οι ένοπλες δυνάμεις είναι λειτουργίες της πολιτείας, άρα ο φορέας κάθε δημόσιου λειτουργήματος έχει δικαίωμα να σκέφτεται πολιτικά και επομένως να συνειδητοποιεί την πολιτική σημασία και τις πολιτικές συνέπειες των ενεργειών του.    

Η πολιτεία είναι η λειτουργική συνένωση δικαίου και κοινωνίας. Το Σύνταγμα είναι η διαδικασία αυτής της συνένωσης. Το Συνταγματικό Δίκαιο είναι η τεχνική της πολιτικής ελευθερίας. Η δημοκρατία νοείται μόνο μέσω της ιστορικότητάς της, αφού δεν υπάρχει πλευρά της κοινωνικής και πολιτειακής ζωής που να μην έχει σχέση με την εξέλιξη της δημοκρατίας, και της καθολικότητας της, αφού η δημοκρατία εκτείνεται στο χώρο της πολιτειακής οργάνωσης και στον κοινωνικό χώρο. Δεν υπάρχει πλευρά της κοινωνικής και πολιτειακής ζωής που να μην έχει σχέση με τη δημοκρατία. Στη λειτουργία της αρχής της πλειοψηφίας ανήκει η αναγνώριση της κοινής γνώμης ως συνταγματικά έγκυρου παράγοντα, όπως αυτή εκδηλώνεται μέσα από τα μέσα επικοινωνίας, τα κοινωνικά κινήματα, τις κινητοποιήσεις και τις απεργίες, η αναγνώριση των πολιτικών κομμάτων ως συνταγματικών θεσμών, της συνταγματικής σημασίας της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή των οργανωμένων κοινωνικών ομάδων και των μη κυβερνητικών οργανώσεων ως αρχών αναγκαίων για την υλοποίηση της δημοκρατικής αρχής.  

Οι άνθρωποι πρέπει βέβαια να είναι ελεύθεροι και ίσοι, ιδίως απέναντι στο νόμο, γι’ αυτό και είναι αναγκαία η δημοκρατία. Ο νόμος όμως απαγορεύει εξ ίσου, όπως έλεγε ο Ανατόλ Φρανς, στους πλούσιους και τους φτωχούς να κοιμούνται κάτω από τις γέφυρες, να ζητιανεύουν στους δρόμους και να κλέβουν ψωμί. Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι το αντιπροσωπευτικό σύστημα είναι μια απάτη, όταν συνίσταται στο να αποφασίζεις κάθε τέσσερα χρόνια ποιο μέλος της κυρίαρχης τάξης θα σε εκπροσωπήσει και ουσιαστικά θα σε καταπιέσει. Αν η ιδιοκτησία και ο έλεγχος των μέσων επικοινωνίας συγκεντρώνονται στα χέρια εκείνων των ολίγων που διαθέτουν τα αναγκαία κεφάλαια, πώς μπορεί άραγε να δημοσιεύει ο καθένας ο,τι θέλει, όπου θέλει και άρα ποια ελευθερία του τύπου υπάρχει; Τι νόημα έχει η ελευθερία της γνώμης, αν δεν μπορείς να πραγματοποιήσεις ο,τι υποστηρίζεις;

Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι άστοχα. Η πολιτική δημοκρατία ωστόσο αποτελεί τεράστια ιστορική κατάκτηση. Οι θεσμοί της δεν εξυπηρετούν μόνο την κυρίαρχη τάξη. Στη διαλεκτική πορεία της σχετικής ιστορικής διαδικασίας η λειτουργία των συνταγματικών θεσμών και διαδικασιών της πολιτικής δημοκρατίας παρέχει δυνατότητες ευρύτερης οργανωτικής πλαισίωσης και ιδεολογικής ζύμωσης, με αποτέλεσμα οι ελευθερίες της πολιτικής δημοκρατίας να μην είναι εντελώς τυπικές. Αντιθέτως διασφαλίζουν προχωρημένες θέσεις μάχης, ο ρόλος των οποίων γίνεται ιδιαίτερα αισθητός, όταν εκλείπουν. Η λαϊκιστική εξομοίωση του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος με τη δικτατορία υπεραπλουστεύει, σχηματοποιεί, παραβλέπει και παραμορφώνει την πραγματικότητα. Οι συνταγματικοί θεσμοί δεν αποτελούν μια μηχανική ανάκλαση των κοινωνικών και οικονομικών δομών. Ανάμεσα στις δομές αυτές και στο πολιτικό σύστημα υπάρχει οργανική και διαλεκτική ενότητα και αλληλεπίδραση. Το νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα έχει μια σχετική αυτονομία από τις δομές αυτές αλλά επηρεάζει καθοριστικά την ιστορική εξέλιξη. Τα Συντάγματα εκφράζουν και ρυθμίζουν τις κοινωνικές σχέσεις κυριαρχίας και παραγωγής. Οι δημοκρατικές κατακτήσεις πρέπει να αποτιμώνται σοβαρά και υπεύθυνα, ούτε να υποτιμώνται ούτε να υπερεκτιμώνται. Η δημοκρατία για να προχωρήσει, έπρεπε να ζήσει, και για να ζήσει, πρέπει να προχωρήσει αρκεί ο συσχετισμός των κοινωνικών και των πολιτικών δυνάμεων να είναι τέτοιος που να ευνοεί τη διεύρυνση και την προώθηση της δημοκρατίας, όσο κι αν η διεύρυνση και η προώθηση της δημοκρατίας μπορούν να επιτείνουν την κρίση της.

Για να βελτιωθεί η λειτουργικότητα και η αποτελεσματικότητα του δημοκρατικού μας πολιτεύματος και για να προσαρμοστεί στο πλαίσιο της συμμετοχής μας σε υπερεθνικά σύνολα, οφείλουμε να το επανεπεξεργαστούμε, έτσι ώστε να συνδυάζει τη δημοκρατική νομιμοποίηση και την είσοδο στον πολιτικό στίβο νέων και περισσότερων δυνάμεων. Η κρίση και η παθογένεια της δημοκρατίας έχει ρίζες στο πολιτικό σύστημα, στο κομματικό φαινόμενο και την πολιτική. Χρειάζονται λοιπόν καθαρές λύσεις, καθαρές σχέσεις και διακριτοί ρόλοι μεταξύ των φορέων της δημόσιας, οικονομικής και κοινωνικής ζωής, αποσαφήνιση του ρόλου της σύγχρονης κοινωνίας των πολιτών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Τέλος, η πολιτική είναι η επιστήμη και η τέχνη των εναλλακτικών λύσεων, της διαχείρισης του χρόνου, του ρίσκου και των κινδύνων, της διεύθυνσης της οικονομίας, της αναγνώρισης των ηθικών περιορισμών. Πολιτική ηγεσία σημαίνει ικανότητα μετατροπής των προβλημάτων σε ευκαιρίες, των κρίσεων σε νέες δυνατότητες, των λαθών σε καινοτομίες, των αποτυχιών σε επιτυχίες. Το πολιτικό σύστημα που καθιερώνει η σύγχρονη κοινοβουλευτική προεδρευομένη δημοκρατία πρέπει να αναζητά κατά τη διαμόρφωση των αποφάσεών του και την υλοποίησή τους εκείνο το αρχιμήδειο σημείο, όπου το ρίσκο είναι χαμηλό και η απόδοση μεγάλη. Το πολιτικό σύστημα μπορεί και πρέπει να διαχειρίζεται αβεβαιότητες και κινδύνους για το σύνολο της κοινωνίας, ώστε να απελευθερωθούν καινοτόμες κοινωνικές δυνάμεις, να αυξηθούν ο κοινωνικός πλούτος, οι ευκαιρίες, οι επιλογές και οι δυνατότητες και να ελαχιστοποιηθούν ο φόβος και η ανασφάλεια που παράγονται από την επιστημονική και την τεχνολογική επανάσταση, την παγκοσμιοποίηση, την ολοκλήρωση και την επέκταση των αγορών και τις διαδικασίες εξατομίκευσης στη σημερινή κοινωνία.